Upravljanje lancem vrednosti
Upravljanjem lancem vrednosti dovodi do smanjenja troskova kako direktnih(deo finalnog prizvoda) tako I indirektnih(kreiranje finalnog proizvoda).
Ona doprinosi efikasnosti nabavke, smanjenju ukupnog vremena potrebnog za proizvodnju proizvoda.
1. bolja kontrola dobavljaca
omogucava se pronalazenje dobavljaca sa najprihvatljivijim cenama
1. smanjenje troskova I ustede pri nabavkama
dovodi do porasta produktivnosti , smanjenju troskova zaposlenih u odeljenju nabavke I zavisnosti od papirnih dokumenata kao sto zahtevi I odgovori na zahteve.
1. bolja dokumentacija
elektronski kanali znatno poboljsavaju preciznost pracenja transakcija, izvestaja I dokumentovanja.
1. veca brzina pri radu
upravljanje lancem snabdevanja pomaze zaposlenima u odeljenju nabavke da automatiziju brojne rutinske poslove nabavke, eliminisu suvisne poslove, povecaju efikasnost kupovine.
U procesu upravljanja lancem snabdevanja preduzeca odlucuju o nekoliko znacajnih oblasti. Jedna od odluka se odnosi na clanove lanca. Lanac u globalnom okruzenju treba da je dovoljno fleksibilan da bi se odgovorilo na iznenadne sanse.
Menadzeri mogu da odlucuju o zalihama prema odnosima zaliha iz jednaog perioda prema odnosima proizvodnje drugog perioda. Medjutim najbolji ucinak se dobija ako se uzme u obzir traznja.
Horizontalna kooperacija
Ona se odnosi na partnerstva I mreze u koje stupaju firme u istoj vrsti delatnosti, ma koliko do izgledalo paradoksalno jer se radi o faktickim ili potencijalnim partnerima. Veoma je zastupljena u pojedinim granama I delatnostima: elektronika, telekomunikacija…
Kooperativni ugovori se razlikuju po intenzitetu investicija I po specificnim tehnoloskim ciljevima.
Ovim se obezbedjuje liderstvo ali se zato smanjuje eksluzivno pravo na dobit I sve ostale prednosti vlasnistva nad kljucnim idejama. Partnerstvom se liderska pozicija slabi utoliko sto se veci broj partnera ukljucuje u zajednicku tehnolosku bazu znanja.
Tehnoloski procesi I operacije
Proizvodni tehnoloski sistem je odredjen ulazom ,tehnoloskim procesom I izlazom. Tehnoloski proces je redosled zbivanja ili faza koje se javljaju u toku rada.
Tehnoloska operacija predstavlja promenu nekog predmeta ili ma kojih njegovih fizickih ili hemiskih osobina. Operacijom se naziva davanje ili primanje informacija, planiranje ili racunanje…
Operacijom materijala delovi ili usluge dobijaju formu proizvoda. Kontrola je konstantno prisutna u svim fazama obrade u tehnoloskom procesu I ona ne priblizava materijal u zavrsenom proizvodu. Rasclanjivanjem tehnoloskih operacija analiziraju se zahvati, pokreti u cilju unapredjivanja organizacije procesa.
· ulazni elementi: materijal, oprema, energija, ljudski rad..
· izlazni elementi: gotovi proizvodi, skart, gubici u materijalu I energiji
· tehnoloski proces: sastvaljen od tehnoloskih operacija, zahvata, pokreta, mikropokreta.
Porterov model konkurentnosti(5 sila)
To je vec tradicionalan ,najcesce citiran model koji je polaziste mnogih analiza konkurencije I konkurentosti medju firmama. Ono obuhvata:
1. opasnosti od novih firmi konkurenata
2. opasnosti od novih proizvoda/usluga
3. pregovaracke snage snabdevaca
4. pregovaracke snage kupaca
5. rivalitet medju postojecim firmama
ove sile deluju zdruzeno I opredeljuju prirodu I velicinu konkurencije oblikujuci time strategije firmi u konkretnom konkurentskom okruzenju. Klasicni pogledi na konkuretnsost polaze od toga da tvoj gubitak znaci moj dobitak I obrnuto.
Novi pristupi uglavnom isticu uspeh I dalji opstanak onih koji poseduju sposobnosti prilagodjavanja I koegzistencije.
Koncept lanca snabdevanja
Koncept snabdevanja predstavlja saradnju proizvodjaca I snabdevaca kao I podugovoraca u cilju razvoja inoviranih proizvoda sa boljim performansama.
Lanac snabdevanja predstavlja zivotni ciklus procesa koji podrzava fizicke ,informacione I finansiske tokove I tokova znanja o kretanju roba I usluga od snabdevaca do krajnjeg potrosaca.
Menadzment lanca snabdevanja predstavlja projektovanje ,odrzavanje I upravljanje operacijama procesa lanca snabdevanja radi zadovoljenja krajnjeg potrosaca.
Menadzment lanca snabdevanja predstavlja pre svega znanja iz operacija ,finansija I marketinga. Menadzeri operacija donose odluku o tome sta ce sami proizvoditi a sta ce nabavljati.
Lanac snabdevanja moze biti veoma komplikovan jer mnoga preduzeca imaju stotine pa I hiljade dobavljaca. Dobavljaci imaju svoje dobavljace tako da stvaraju lanac snabdevaca.
Osnovni elementi su ulazi I izlazi lanca snabdevanja. Njihova kretanja treba posmatrati kao kretanje materije I informacija.
Roba I usluga
Izlazi iz procesa I operacija su proizvodi, koji se plasiraju na trziste. Uz proizvod se sve vise pruzaju I postprodajne usluge. Takodje se razvijaju I usluzne delatnosti, kao sto su trgovina, saobracaj I obrazovanje. U razvijenim trzisnim privredama stopa rasta usluga je visa od stope porasata robe.
U tradicionalnoj ekonomiji usluge su se posmatrale kao izlaz usluznog sektora. Definisu se kao nepipljivi izlazi, za razliku od robe koja je pretezno opipljiva. Nove tehnologije ,posebno elektronsko poslovanje , otvaraju ogroman prostor za usluge. Postoje skrivene ili interne usluge. One su elementi bez kojih se u razlicitim procesima I operacijama ne bi mogla povecati sposobnost za kreiranje ili povecanje vrednosti finalnog izlaza. Neke od internih usluga su obezbedjivanje ljukog resursa, informisanje….
Produktivnost I kvalitet usluga
Produktivnost I kvalitet usluga su usko povezani I u domenu su menadzment operacija. Samo sa rastom produktivnosti I kvaliteta kupci dobijaju ono sto traze, a preduzece obezbedjuje dobit na duzi period. Visoka produktivnost vodi ka niskim cenama I vecem profitu.
Produktivnost ukazuje na efikasnost preduzeca u transformisanju ulaza u izlaze. Ulazi su izvori (rad ,materijal, energija I kapital) koji su potrebni za kreiranje servisne ponude. Izlazi su finalni rezultati procesa isporuke usluge kako ih vide I vrednuju kupci. Zbog prirode usluga koje su uglavnom neopipljive, postoje problemi u merenju produktivnosti.
Efikasnost ukazuje da se sa minimalnim ulazima ostvarujku maximalni izlazi. Zato se moze kazati da je produktivnost srazmerna odnosu kvaliteta I kvantiteta ulaza I izlaza.
Slicnosti I razlike izmedju roba I usluga
Robe I usluge kao izlazi operacija, razlikuju se po nekim svojstvima. Postoje neke specificnosti vezane za proizvodne I usluzne organizacije ali je u osnovi menadzment operacija isti.
Slicnosti u proizvodnji roba I usluga su u procesu upravljanja. I kod jednih I kod drugih procesima I operacijama se upravlja u skladu sa savremenim dostignucima menadzmenta:
· planiranje operacija
· dizajniranje procesa I operacija
· obezbedjivanje kavliteta, porasta produktivnosti
· odlucivanje o kapacitetu I rasporedu opreme
Hijerarhiski sistemi
Po opstoj teoriji sistema sistem predstavlja medjuzavistan kompleks funkcionalno povezanih delova.
Savremene teorije posmatraju organizaciju kao sistem uzajamno nezavisnih delova I promenljivih.
U ovom sistemu ulazni elementi su energija, informacije, materijali iz okoline, koje se transformisu u odredjene izlaze koje se vracaju u okolinu.
Kooperacije , mreze I alijanse
Opsti oblici tehnoloske kooperacije u praksi zavise od ekonomskih uslova u kojima se ocekuje da ce kooperacija dovesti do boljih rezultata nego odsustvo kooperacije.
Treba praviti razliku izmedju oblika horizontalnog I vertikalnog povezivanja organizacije prilikom njenog rasta I razvoja.
Vertikalna tehnoloska kooperacija se odnosi na tehnolosku kooperaciju proizvodjaca sa snabdevacima, navise I tehnolosku kooperciju proizvodjaca sa kupcima, nanize.
Horizontalna tehnoloska kooperacija podrazumeva tehnolosku saradnju medju firmama u istoj vrsti delatnosti.
Strateska tehnoloska alijansa bi bila oblik kooperacije u kojoj dve ili vise firmi imaju zajednicki cilj u vezi sa razvojem tehnologija( proizvoda I procesa) I u skladu sa tim I deluju.
Usluge
Da bi se valjano definisala usluga , neophodno je specificirati tacno sa cime se proizvodjac saglasio da proda I sta se saglasio kupac da kupi.
Usluge su finalni proizvodi koji su stvoreni ili nastali iz aktivnosti medjusobnih kontakata isporucilaca I kupaca, prodane ili transferisane od strane preduzeca , institucija ili pojedinaca, sa domaceg ili internacionalnog trzista.
Usluge se dele na tri tipa:
1. jednostavna – standardna usluga , ciji se stvarni izlaz moze meriti fizickim ili vrednosnim jedinicama
2. slozena usluga – koja ukljucuje nekoliko razlicitih usluga koje se proizvode zajedno. Kupci ne mogu odabrati jednu od nekoliko ponudjenih usluga, kupuju sve ili nista.
3. svezana usluga – koja sadrzi vise usluga dogovorenih od vise dostavljaca I kupaca, ciju kombinaciju moze da da kupac
Neka od definicija usluga je postupak ili izvodjenje koje stvara korist potrosacu vrseci zeljene promene u ime primaoca.
Ekonomske aktivnosti koje stvaraju uglavnom neopipiljive proizvode
1.HORIZONTALNA KOOPERACIJA
Horizontalna kooperacija se odnosi na partnerstva i mreze u koje stupaju firme u istoj vrsti delatnost, ma koliko to paradoxalno zvuchalo, jer se radi o faktichkim ili potencijalnim konkurentima. U nekim granama i delatnostima je potpuno zastupljena (elektronika, telekomunikacije, automobilska industrija, vazdusni saobracaj…) dok u drugim potpuno izostaje.
Kooperativni ugovori se razlikuju po intenzitetu investicija i po specifichnim tehnoloshkim ciljevima. Mogu biti zdruzeni IR kapaciteti ili zajednichki novi investicioni projekti. Stepen poverenja je jachi u svakom sluchaju, ali ipak u oba sluchaja zajednichki rad jacha ukupni potencijal.
Kada su zdruzeni IR kapaciteti, time se obezbedjuje ukupno liderstvo u pogledu tehnologije i trzishta, ali se isto tako pojedinachno liderstvo smanjuje, jer je ukljuchen veci br. partnera i projekti su zajednichki.
Kod zajednichkih novih investicionih projekata, stepen povezanosti je manji, a smisao je u podeli troshkova i rizika.
Tehnologija stalno napreduje, sve je veci varijitet proizvoda i potrebno je puno napora uci i opstati na novom tehnoloshkom trzishtu. Razvoj tehnologije proizvoda i procesa sve je skuplji, tako da firme traze nachine da otplate te troshkove. Umrezavanje i partnerstva, kao i geografsko shirenje na nova trzishta su neki od efikasnih nachina da se to uradi.
2.VERTIKALNA KOOPERACIJA
Vertikalna kooperacija se odnosi na saradnju proizvođača sa snabdevačima i kupcima.Tehnološka kooperacija sa snabdevačima uglavnom se odnosi na snabdevače koji proizvode nestandardna dobra.Snabdevači koji nude nestandardnu robu nazivaju se podugovarači.Pravi se razlika među snabdevačima prema stepenu ostvarene tehnološke saradnje:
1.kooperant proizvodnje
2.kooperant razvoja
3.osnovni snabdevač.
Kooperant proizvodnje proizvodi određeni proizvod i isporučuje ga proizvođaču.Podrazumeva jasno definisanje karakteristika proizvoda,procesa trenutka isporuke i obima oprema prema zahtevu proizvođača tako da bi se moglo utvrditi da proizvođač ustvari iznajmljuje kapacitete kooperanata u obavljanju proizvodnje.
Kooperant razvoja je snabdevač koji proizvodi proizvod uz potpunu specifikaciju proizvođača ali u izvesnoj meri rešava samostalno neke probleme proizvodnje,logistike i sl.
Osnovni snabdevač je u stanju da osnovna funkcionalna svojstva i zahteve vezane za proizvod prevede u odgovarajuću konstrukciju proizvoda i procesa.
U matrici u kojoj se horizontano posmatra razvoj proizvoda ili procesa predviđene su dve mogućnosti:proizvođač ili snabdevač i javljaju se sledeće kombinacije mogućeg stepena kooperacije ili odsustva kooperacije:
1.odsustvo kooperacije
2.proizvodna i razvojna kooperacija
3.potpuna zavisnost od snabdevača
4.osnovni snabdevač.
Sunday, January 24, 2010
Monday, January 11, 2010
ULOGA SVJETSKIH MONETARNIH I TRGOVINSKIH ORGAZNIZACIJA U PROCESU GLOBALIZACIJE -SEMINARSKI RAD
UVOD
Globalizacijski procesi označili su početak novog vremena i začetak jednog novog svjetskog društva koje je, činilo se, konačno prevladalo dotadašnje razlike i podjele. No,gledajući sada, s vremenskim odmakom, pokazalo se da su istovremeno upravo ti procesi, uvelike utjecali na produbljivanje razlika unutar društva. Ovo se posebno odnosi na ekonomsku dimenziju globalizacijskih procesa, područje koje danas izaziva najviše polemika.
Iako je globalizacija na početku imala obećavajući potencijal procesa koji će rezultirati rješenjima svjetskih problema nejednakosti i siromaštva te stvoriti prosperitetno svjetsko društvo, čini se da su razlike i problemi veći nego ikada.
Globalne svjetske ekonomske promjene i ekonomska globalizacija, što se prije svega odnosi na stvaranje globalnog svjetskog slobodnog tržišta, ipak nisu polučile željenerezultate. Istorija se, izgleda, opet ponavlja – s jedne strane imamo većinu potlačenih i obespravljenih ljudi, a s druge nekolicinu bogatih koja živi na račun većine.
I dok tradicionalno bogate zemlje i regije, moćni financijski i naftni krugovi,
multinacionalne i transnacionalne korporacije i ostali 'veliki igrači', postaju još bogatiji I ostvaruju nezamislivo velike profite kojima bi zaista mogli ispuniti prvobitnu renesansnu ulogu globalizacije , ostatak svijeta živi na rubu egzistencije, boreći se sa promjenama i zahtjevima koje je takva globalizacija donijela sa sobom.
Globalizacijska tvrdnja kako će svjetsko društvo, organizirano u jedinstveno svjetsko slobodno tržište, rezultirati smanjenjem siromaštva i povećanjem općeg blagostanja možda i nije polučila planirane rezultate, no jedno je sigurno - globalizacijska atmosfera kloniranog turbokapitalizma i novih ekonomskih odnosa otvorila je vrata novih mogućnosti za multinacionalne i transnacionalne korporacije, što ove dobrano koriste. Njihov profit predstavlja zidine kojima je opasan Novi svjetski poredak. Svakodnevne vijesti o socijalnim nemirima, terorističkim odmazdama, ratovima, pobunama i protestima nezadovoljnih masa ostavljaju dojam predapokaliptičnog stanja i dovode u pitanje opstojnost takvog poretka.
Globalni tokovi trgovine finansijskog kapitala i investicija doprinjele su integrisanju svjetske ekonomije. U periodu posle Drugog svjetskog rata uočena je potreba za stvaranjem novog međunarodnog ekonomskog okvira.Njega bi činili Međunarodni monetarni fond, međunarodna banka za obnovu i razvoj i međunarodna organizacija koja bi djelovala u oblasti trgovine.
GATT je stupio na snagu 1. januara 1948. Stvaranjem GATT -a, jedan broj zemalja i njihovih vlada koje su u ovom procesu učestvovale, dokazale su postojanje jasne vizije za ostvarenje buduće saradnje koja je bila neophodna da bi se ostvario ekonomski rast i izgradnja. Za gotovo pola veka koliko je postojao GATT, može se reći da je uglavnom uspeo da ostvari ciljeve koje su postavili njegovi osnivači i prvi potpisnici. Ali, ako se napravi mala paralela između životnog ciklusa jednog proizvoda i života GATT -a, onda možemo razumeti zašto je i sam GATT doživeo svoj vrhunac, ali i postepeno prevazilaženje, pa je otuda nastanak Svetske trgovinske organizacije nova prilika da se ostvari sve ono što GATT nije uspeo, kao i da se formiraju novi ciljevi za novi vek.
Svjetska trgovinska organizacija je međunarodna organizacija koja posjeduje sve potrebne elemente da bi se mogla tako klasifikovati : državu kao osnivača i tipičnu članicu, međunarodni ugovor kao osnivački akt, stalne organe koji sprovode odredbe statuta, određenu oblast djelovanja, svojstvo pravnog lica i subjekat je međunarodnog prava.Većina članica STO su zemlje u razvoju.
1. GLOBALIZACIJA
Prije 1980-ih godina, pojam globalizacije gotovo je nepoznat. Danas se taj pojam upotrebljava vrlo često, svaki put kada se pokušavaju objasniti i razumjeti promjene koje su zahvatile društvo u cijelosti od tada. Naime, osamdesetih godina započela je skupina procesa koji će bitno izmijeniti sliku svijeta kakvog smo poznavali.
1.1. Globalizacija – definicija pojma
Pojam globalizacije nije jednostavno definirati. Etimološki korijen je latinska riječ globus = cjelokupan, ukupan. Oxford Dictionary of New Words tvrdi da je značenje riječi oblikovano pod snažnim utjecajem Marshalla McLuhana i njegove teze o globalnom selu.
Riječ globalizacija upućuje na nešto što je globalno, odnosi se na čitav planet, planetarno, cjelokupno. Ne postoji jedna jedinstvena definicijaglobalizacije, upravo zbog njene složenosti i višedimenzionalnosti, pa ju je moguće tumačiti kroz prizmu politike, sociologije, ekonomije i drugih nauka.
Pojednostavljeno možemo reći da je globalizacija skup prekograničnih procesa, pokrenutih nezapamćenim razvojem moderne tehnologije, koji je doveo do ubrzanja ekonomskih procesa a koji se odražava u socijalnoj, političkoj, kulturnoj i svim drugim područjima sveukupnog života, dakle globalnog je, svjetskog značenja.
Globalizaciju prije svega odlikuje nezapamćen i ubrzan razvoj moderne tehnologije, zbog čega se njeno značenje uspoređuje sa značenjem industrijske revolucije iz 19. stoljeća.
Razvoj tehnologije, prije svega izum interneta, stvorio je uvjete povećane povezanosti i ubrzane komunikacije, neovisno o prostornoj udaljenosti. Ovi uvjeti olakšane komunikacije omogućili su ubrzanje i povećanje ekonomskih aktivnosti između država, koje su sada mogle poslovati također neovisno o prostornoj udaljenosti i državnim granicama.
Ubrzan protok informacija, kapitala, usluga, proizvoda i ljudi, u svijetu u kojem je promijenjen značaj međudržavnih granica, stvorio je nove društvene, političke, ekonomske i kulturne odnose i svijet potpuno drugačiji od onog kakav smo poznavali prije tih presudnih 1980-ih godina.
Kao rezultat promjena u u ekonomskoj politici i tehnologiji, privrede koje su nekad bile podijeljene visokim transportnim troškovima i umjetnim barijerama u trgovini ifinancijama, sada su povezane sve gušćom mrežom ekonomske međuzavisnosti.
Sociolog Anthony Giddens definira globalizaciju kao prostorno i vremensko smanjivanje koje je povezano s mogućnošću ubrzane komunikacije, što omogućuje ubrzanu razmjenu znanja i kulture.
David Held i Anthony McGrew u svom uvodu za Oxford Companion to Politics govore da se globalizacija može smatrati procesom (ili skupinom procesa) .... transformacije u prostornoj organizaciji društvenih odnosa i transakcija, izraženih u transkontinentalnim i interregionalnim kretanjima i mreži aktivnosti, interakcije i moći.
Globalizacija je nadalje definirana kao proces prevladavanja historijski nastalih granica. Ona je, dakle, sinonim za eroziju (ne za nestajanje) suvereniteta nacionalnih država i predstavlja 'odvajanje' tržišne ekonomije od moralnih pravila I institucionaliziranih veza društva....
Zatim još i kao intenziviranje društvenih veza svijeta, i to tako da veoma udaljena mjesta bivaju povezana u toj mreži, a događaji u jednom mjestu mogu biti uzrokom ili posljedicom događaja u drugom koje je stotinama kilometara udaljeno i obrnuto......kvantitativno i kvalitativno intenziviranje prekograničnih transakcija i istovremeno prostorno proširivanje tih transakcija...
Globalizacija je proces koji se odvija preko granica nacionalnih država,a tvore je događaji i slike, pokreti i životopisi. Uzrokuje djelovanje svjetskog sustava i uspostavljanje, u svjetskim razmjerima, gospodarske, političke, kulturne, ekološke i informacijske djelatnosti i globalne međuzavisnosti društva.
Globalizacija je sveukupnost navedenih definicija. Ona je skup ekonomskih, političkih, društvenih, kulturnih, ekoloških i drugih procesa, snažno određenih i ubrzanih tehnološkim napretkom.
Globalizacija je promjena koja je zahvatila svijet u globalu, sve od pada Berlinskog zida -čime je simbolično označen kraj bipolarne podjele svijeta na Istok i Zapad, sukobljene u Hladnom ratu, koji je trajao sve od zavšetka Drugog svjetskog rata. Ona označava novi svjetski poredak, u kojem vodeću silu, najnapredniju i najmoćniju zemlju predstavljaju Sjedinjene Američke Države. Kao akteri, globalizatori, tzv. Veliki igrači,
navode se najbogatije zemlje svijeta – SAD, EU, Japan, Kanada i multinacionalne korporacije, te transnacionalne organizacije - prije svega međunarodne institucije kao što su Svjetska trgovinska organizacija (WTO), Svjetska banka, Međunarodni monetarni fond (MMF) i Ujedinjeni narodi (UN).
Globalizacija je i novi ekonomski poredak, obilježen prevlašću kapitalizma i neoliberalne ekonomije slobodnog tržišta, što mnogi smatraju pokretačkom silom globalizacije.
1.2. Globalizacija – uzroci
Teško je izdvojiti sve moguće uzroke koji su doveli do globalizacije . Najčešće spominjani uzroci su:
1. RAZVOJ TEHNOLOGIJE
2. BRZINA I TROŠKOVI TRANSPORTA
3. KRAJ HLADNOG RATA
4. GLOBALNI PROBLEMI (klima, migracija...)
5. LIBERALIZACIJA
1. Tehnološka revolucija,a pogotovo napredak u području razmjene informacija i u području komunikacija (internet), bez sumnje su odigrale i igraju jednu od najznačajnijih uloga u nastanku i razvoju globalizacije. Internet s više aspekata predstavlja oznaku globalizacije. Bez ove tehnologije bile bi nezamislive mnoge značajke i aktivnosti globaliziranog društva - globaliziranje financijskog tržišta, prebacivanje globalnih suma novca s jedne strane globusa na drugu, što se odvija u vremenskim intervalima djelića jedne sekunde, organizacije transnacionalne proizvodnje i još mnogo toga.
2. Nevjerojatan porast trgovine kao bitan element ekonomske globalizacije ima za posljedicu smanjenje troškova transporta i njegovo ubrzanje. Ovo posebno vrijedi za uslužni sektor: proizvodi kao što su software i baze podataka šalju se u vremenu mjerenom sekundama s jednog na drugi kraj svijeta.
3. Kraj Hladnog rata često se spominje kao jedan od uzroka globalizacije. Za trajanja hladnoratovske podjele svijeta na Istok – Zapad, bilo je i manje suradnje između država. Padom ove granice – tzv. Čelične zavjese 1989/90., kontakt i saradnja među državama su se intenzivirali. Bivše države 'istočnog bloka' otvorile su se i izašle na svjetsko tržište. Sve više država se odlučuje za demokraciju i tržišnu ekonomiju, što onda predstavlja vodeće principe njihova daljnjeg razvoja.
4. Globalni problemi koji se više ne mogu rješavati na pojedinačnoj razini država I regija udigrali su važnu ulogu u razvoju svijesti. Globalni problemi, kao što su oštećeni ozonski omotač, kisele kiše ili izumiranje pojedinih životinjskih i biljnih vrsta te kvaliteta ljudskog života zahtijevaju globalnu politiku i globalnu svijest.
Osim svjetskih država, ovim pitanjima bave se međunarodne organizacije poput Green Peacea ili Amnesty internationala, te druge organizacije koje djeluju na globalnoj razini. To su također pokazatelji nastanka jednog jedinstvenog svjetskog društva.
5. Kritičari globalizacije ukazuju na to da globalizacija više nije prisilni proces, već da su njeni procesi nastali kao posljedica politike dereguliranja pod vodstvom SAD-a nakon Drugog svjetskog rata. Liberalizacija svjetske trgovine u okvirima GATT-a, odnosno WTO-a, rezultirala je ovakvim razvojem.
2. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA (WTO)
Za vrijeme konferencije u Bretton-Woodsu , osnivanja Svjetske banke i MMF-a, postojala je također ideja da se zbog carinskih ratova iz Velike svjetske krize, koji su donijeli velike gubitke, osnuje organizacija koja bi regulirala međunarodnu razmjenu.
Na Havanskoj konferenciji (januar 1947. –mart 1948.) o trgovini i zaposlenosti, SAD su predlagale da se osnuje Međunarodna trgovinska organizacija (ITO). U tom smislu usvojena je Havanska povelja – dokument kojim su se regulirala međunarodna trgovinska pitanja te pitanja kao što su podizanje životnog standarda , stabilnost proizvodnje i zaposlenosti, poticanja razvoja nerazvijenih i unapređenje i proširenje međunarodne trgovine. Na osnovi multilateralizma i nediskriminacije. No, ITO ipak nije osnovan jer je došlo do krize ratifikacije Havanske povelje – SAD nisu ratificirale ovaj sporazum. Ali, Havanska povelja imala je veliki utjecaj na GATT – opći sporazum o carinama i trgovini.
GATT je donesen u Ženevi, gdje su usporedo s konferencijom u Havani vođeni pregovori o sniženju carina.
GATT je ispočetka bio zamišljen samo kao privremeno rješenje, no kako Havanska povelja na kraju nije ratificirana, tako ju je GATT zamijenio, stupio na snagu 1948.godine i ostao aktualan sve do osnivanja Svjetske trgovinske organizacije.
GATT predstavlja skup pravila prema kojima zemlje potpisnice trebaju voditi svoju vanjskotrgovinsku politiku. On predstavlja i forum za usklađivanje nesuglasica o vanjskotrgovinskoj politici pojedinih zemalja članica. GATT zastupa tri osnovna principa oko kojih su se složile zemlje potpisnice;
1. Princip nediskriminacije ili princip najpovlaštenije nacije - ako jedna
zemlja odobri bilo kakve povlastice na uvoz iz druge zemlje, dužna je te povlastice primijeniti na uvoz iz svih ostalih zemalja potpisnica GATT-a
2. Princip zaštite domaće privrede carinama – ostala ograničenja trebaju se
ukinuti. Izuzetak su poljoprivredni proizvodi, a dopušteno je uvođenje količinskih ograničenja i radi očuvanja stanja u bilanci plaćanja
3. Princip daljnjeg smanjivanja carina multilateralnim pregovorima –
zahtijeva da se različite carinske tarife zemalja članica zatečene prigodom njihova pristupanja GATT-u usklađuju i smanjuju daljnjim multilateralnim pregovorima. Ti pregovori vođeni su u 'rundama'. Od osnivanja GATT-a do osnivanja WTO-a, održano je osam rundi pregovora. U zadnjoj, tzv. Urugvajskoj rundi. (1986. – 1994.) smanjene su carine na industrijske proizvode, dogovoreno je da se kvantitativna ograničenja uvoza poljoprivrednih proizvoda i ostala necarinska ograničenja moraju zamijeniti carinama, potpisan je sporazum o intelektualnom vlasništvu, sporazum o trgovini uslugama I osnovan je WTO.
WTO je počela s radom u januaru 1995. Na službenoj internet stranici WTO-a (http://www.wto.org) stoji da je WTO ...jedina globalna međunarodna organizacija koja se bavi pravilima trgovine među državama, kako bi pomogla proizvođačima roba i usluga, izvoznicima i uvoznicima u vođenju njihovih poslova ....Jednostavno rečeno, WTO se bavi pravilima trgovine među nacijama na globalnoj i poluglobalnoj razini......To je organizacija za liberalizaciju trgovine, ali isto tako i forum gdje vlade država pregovaraju o sporazumima i postavljaju pravne okvire. WTO djeluje kroz sistem trgovinskih pravila (Ali WTO nije supermen – u slučaju da netko misli kako WTO može riješiti ili izazvati sve svjetske probleme).
Iako se prvenstveno zalaže za liberalizaciju trgovine, kako se navodi dalje na službenoj stranici, WTO u nekim slučajevima podržava primjenu ograničenja – kako bi se zaštitili potrošači ili spriječilo širenje bolesti.
Osovinu WTO-a čine dogovori koje je potpisala većina svjetskih trgovinskih zemalja. Ovi dokumenti predstavljaju zakonsku osnovu i pravila za međunarodno poslovanje. To su uglavnom ugovori koji obvezuju vlade na vođenje trgovinskih politika unutar dogovorenih okvira. Iako su dogovoreni i potpisani od strane vlada, cilj im je pomoći proizvođačima dobara i usluga, kao i izvoznicima i uvoznicima u vođenju poslova, dok istovremeno dopuštaju vladama da se brinu o socijalnim i pitanjima okoliša.
Svrha sistema je ...osigurati slobodan tijek trgovine u što većoj mjeri – sve dok nema neželjenih posljedica. To uglavnom znači uklanjanje prepreka, ali i upoznavanje pojedinaca, kompanija i vlada s trgovinskim pravilima koja vrijede u svijetu, kao i pružanje sigurnosti i zaštite od iznenadnih promjena politika. Drugim riječima, ova pravila su javna i predvidiva.
Kao rezultat nesmetane, slobodne i predvidive trgovine navodi se sigurnost – jer potrošači i proizvođači mogu računati na sigurne zalihe i veći izbor, a proizvođači i iizvoznici mogu računati na otvorenost stranih tržišta.
Osim toga, posljedica nesmetane i slobodne trgovine je i Prosperitetniji, mirniji i pouzdaniji ekonomski svijet. jer su svi dogovori rezultat međusobnog sporazuma.
Također navodi se i kako ...ukidanjem ili smanjivanjem barijera, WTO sistem uklanja i druge prepreke među ljudima i narodima.
Djelatnosti WTO-a su sljedeće:
- nadzor trgovinskih ugovora
- forum za trgovinske pregovore
- postavljanje trgovinskih okvira
- procjena nacionalnih trgovinskih politika
- pomoć zemljama u razvoju u pitanjima trgovinske politike kroz tehničku pomoć I programe
- suradnja s drugim međunarodnim organizacijama
Ciljevi WTO-a:
- postavljanje i održavanje funkcionalnog i trajnog multilateralnog trgovinskog sustava
- smanjenje carina i drugih prepreka trgovini
- uklanjanje diskriminacije u međunarodnim trgovinskim odnosima
- integracija zemalja u razvoju u svjetski multilateralni trgovinski sutav
- povećanje životnog standarda
- ostvarenje pune zaposlenosti
- gospodarski rast
- povećanje trgovine roba i usluga
- zaštita okoliša, itd....
Ekonomski efekti učlanjenja u WTO:
EFEKT NA POTROŠNJU
- zbog liberalizacije uvoza i povećane konkurencije dolazi do pada cijena na domaćem tržištu
- efekt supsitucije – ako postoji ista kvaliteta robe, kupuje se ona čija je cijena niža; povećava se cjenovna i necjenovna konkurentnost
- efekt dohotka - povećanje realnog dohotka potrošača; uz isti nominalni dohodak, potrošač može kupiti veću količinu roba i usluga koje su sada jeftinije, ali i veću količinu roba i usluga čija se cijena nije mijenjala
- povećanje zadovoljstva potrošača znak je porasta njegova blagostanja
EFEKT NA PROIZVODNJU
- prije ulaska u WTO, domaći su proizvođači bili zaštićeni carinama i necarinskim preprekama koje su povećavale cijenu uvozne robe na domaćem tržištu (podržavala se i neefikasna domaća prozvodnja)
- carinska zaštita djeluje u smjeru povećanja efikasnosti domaćeg proizvođača, ali na strani stranog ponuđača djeluje tako da povećava proizvodnost kako bi se što više snizili troškovi da bi izvozna roba, kad se na nju primijeni carina, bila konkurentna
- dolaskom strane konkurencije, domaći proizvođači koji su neefikasni (koji se
održavaju samo zahvaljujući zaštititi od konkurencije) ispast će iz tržišne utakmice ili će morati optimalizirati proizvodnju (smanjivati broj zaposlenih i plaće)
- optimalna kombinacija proizvodnje ostvaruje se u svjetskim, a ne u lokalnim okvirima
- domaći proizvođači koji su izvozili i prije ulaska u WTO, povećavaju svoju
konkurentnost, jer im je sada omogućen liberalniji pristup na tržišta ostalih zemalja članica WTO-a
WTO je institucija nadnacionalnog i multinacionalnog karaktera. Na~in njenog delovanja jesu sporazumi koji regulišu oblasti značajne sa aspekta međunarodne trgovine. Sporazumi koji regulišu međunarodnu robnu trgovinu se dele u tri grupe: Prva grupa se odnosi na snižavanje carinskih i necarinskih barijera u međunarodnoj trgovini, kako bi se omogućio jedan konkurentan pristup na tržište zemalja članica. Delovi ove grupe sporazuma su: GATT iz 1994. godine, Sporazum o trgovini poljoprivrednim proizvodima, Sporazum o tekstilnim proizvodima. Druga grupa sporazuma su sporazumi koji se odnose na unifikaciju pravnih normi u zemljama članicama. Ovakvim ujedna~avanjem nestale bi pravne barijere koje značajno komplikuju dosadašnju međunarodnu trgovinu. Ovu grupu čine: Sporazum o investicionim merama koje utiču na trgovinu, Sporazum o trgovini uslugama (GATS) i Sporazum o trgovini intelektualnom svojinom. Treću grupu sporazuma čine sporazumi koji regulišu realizaciju spoljnotrgovinskog posla. To su sporazumi o: antidampingu, tehničkim preprekama trgovini, carinskoj vrednosti, kontroli pre isporuke, pravilima o poreklu robe, procedurama za izdavanje uvoznih dozvola, zaštitnom sistemu, sanitarnim i fitosanitarnim merama.
Osnovni cilj formiranja jedne ovako kompleksne međunarodne institucije, odnosno strukture jeste ostvarenje večnog ideala trgovine koji od njenog nastanka pa sve do danas ipak nije ispunjen. To je ostvarenje trgovinske liberalizacije kako bi došlo do povećanja blagostanja naroda zemalja članica. Dakle, cilj je ostvarenje liberalizacije međunarodne trgovine uz eliminisanje svih necarinskih barijera i restrikcija.
Zadaci stvorene WTO kako bi se brže i lakše došlo do ostvarenja ovog cilja, jesu: administriranje trgovinskim sporazumima i donošenje propisa kojima bi se omogućilo pojednostavljenje i ubrzanje realizacije spoljnotrgovinskog poslovanja
Od instrumenata trgovinske politike WTO se zala`e za korišćenje isključivo carina, a ostale često upotrebljavane instrumente, među kojima su: subvencije, kvote, kontigenti, tehničke i ostale necarinske barijere, zabranjuje i ima načine da zemlje članice koje prekrše ova pravila kazni.
Na sastancima Ministarske konferencije ocenjuje se dotadašnji rad konferencije, daju se smernice za rad organa WTO , postavljaju se okvirni zadaci za budući rad i određuje forum za rešavanje političkih sporova.
Šesta ministarska konferencija održana je u Hong Kongu 2005. godine. Vođene su konsultacije o: plasmanu na tržište nepoljoprivrednih proizvoda i formulama i drugim detaljima koji određuju skalu redukcije u oblasti carina za hiljade proizvoda, pravilima STO-a i drugim razvojnim temama. Bila su izražena neslaganja po velikom broju pitanja.
Izvršni organ WTO je Generalni savet koji izvršava zadatke poverene od strane Ministarske konferencije, donosi odluke između dve sednice, osniva pomoćne organe, koordinira rad, usvaja izveštaj o radu organizacije, odlučuje o budžetu WTO , priprema sednice Ministarske konferencije. Odnos koji postoji između Ministarske konferencije i Generalnog saveta je odnos subordinacije. U njegov sastav ulaze predstavnici svih zemalja članica. Generalni savet se sastaje radi preuzimanja nadležnosti dva organa: Organa za rešavanje sporova (Dispute Settlement Body) i Organa za ispitivanje trgovinskih politika (Trade Policy Review Body).
Generalnom savetu su podređeni komiteti koje je osnovala Ministarska konferencija, a to su: Komitet za trgovinu i razvoj, Komitet za platno-bilansne restrikcije, Komitet za budžetska, finansijska i administrativna pitanja i Komitet za trgovinu i okolinu. Administrativni organ WTO je Sekretarijat koji obavlja tehničke poslove i zadužen je za izvršavanje odluka.
Predviđeno je da WTO nastavi praksu GATT-a u odlučivanju konsenzusom, a ukoliko se on ne može ostvariti, odluka se donosi glasanjem, a za njeno usvajanje je potrebna dvotrećinska većina. Primenjuje se princip ¨jedna zemlja – jedan glas¨. Za neke odluke je potrebna tročetvrtinska većina, a to su: odluke o oslobađanju članice WTO od pojedinih obaveza predviđenih Multilateralnim trgovinskim sporazumima i odluke o povlačenju članice WTO ako ona ne glasa za izmenu Statuta WTO .
Proces odlu~ivanja u praksi odvija se kroz nekoliko krugova, koji se postepeno sužavaju prema stepenu ostvarene ekonomske moći. To su ¨krugovi odlučivanja¨. Četiri najmoćnije zemlje, EU, SAD, Japan i Kanada čine Kvadrilateralu ili Četvorku koja prva stvara nacrt neke odluke, posle usklađivanja svojih interesa šalju je na dalje razmatranje nešto široj grupi, ¨zelenoj sobi¨. To je grupa samoodabranih zemalja sa adekvatnim resursima koji im omogućuju rad u ovakvoj grupi. Zemljama u razvoju nije dozvoljeno učestvovanje u ovoj vrsti pregovora. U ovom sistemu odlučivanja data je izvesna uloga samo velikim zemljama u razvoju. Usvojeni predlozi iz ¨zelene sobe¨ dolaze do Ministarske konferencije, odnosno, dalje do Generalnog saveta.
Zna~ajno je istaći i postojanje interesnih grupa. To je kategorija poznata još iz perioda GATT-47. U ove grupe udružuju se države sa sličnim interesima i stavovima, ojačavajući tako svoju pregovaračku moć. Jedna od takvih grupa je CRAINS grupa, a njene članice su ujedno i članice WTO , mada samo one koje se zalažu za ostvarenje liberalizacije u oblasti poljoprivrede. Osnovana je 1986. godine, na početku pregovora Urugvajske runde. Neke od njenih članica spadaju u vodeće proizvođače i izvoznike najznačajnijih poljoprivrednih proizvoda.
Ulazak u članstvo STO je regulisan članom XII Sporazuma o osnivanju STO koji predviđa da i zasebne carinske teritorije koje poseduju punu autonomiju u vođenju spoljnotrgovinskih odnosa i u ostalim pitanjima koja su regulisana Sporazumom o STO i multilateralnim trgovinskim sporazumima mogu da pristupe STO. Odluku o pristupanju, nakon pregovora, donosi Ministarska konferencija koja odobrava Sporazum o uslovima za pristupanje dvotrećinskom većinom glasova članica STO.
Proces pristupanja te~e kroz nekoliko faza. To su : podnošenje Memoranduma o spoljnotrgovinskom režimu, pitanja država članica STO i odgovor Srbije, održavanje sastanaka Radne grupe STO, podnošenje ponude za robu i usluge, bilateralni i multilateralni pregovori, priprema finalnog dokumenta - Nacrta protokola o pristupanju i prijem u članstvo.
Osnovne prednosti članstva u STO ogledaju se u: mogućnosti pristupa tržištima drugih zemalja pod ravnopravnim uslovima, signal stranim investitorima o stabilnosti i predvidljivosti ekonomskog sistema, koriš}enje međunarodno dogovorenih pravila, koriš}enje međunarodno dogovorenog mehanizma rešavanja trgovinskih sporova u zaštiti sopstvenih trgovinskih interesa, u`ivanje koristi multilateralno dogovorene klauzule najpovlaš}enije nacije.
2.1. Odlučivanje u WTO-u
U donošenja odluka WTO nastavlja slijediti praksu GATT– a tako da se odluke donose na osnovi konsenzusa, za koji se smatra da je postignut ako niti jedna članica ne podnese formalni prigovor, a samo kada konsenzus nije moguće postići, pristupa se glasovanju. U tom slučaju odlučivanje se provodi većinom glasova po načelu “jedna zemlja - jedan glas”. Međutim, u dva slučaja - tumačenje odredbi sporazuma I oslobađanje zemlje članice njezinih obveza - uvjeti glasovanja mnogo su oštriji. Za to je potrebna kvalificirana većina od tri četvrtine članova, dok su u GATT-u bile dovoljne samo dvije trećine prisutnih glasova koji predstavljaju najmanje polovicu članstva. Što više, oslobađanje od nekih obveza strogo je kontrolirano (opravdanost, ograničenje trajanja, mogućnost pribjegavanja postup ku izjednačavanja sporova). Bilo koja članica WTO-a može podnijeti prijedlog amandmana na odredbe Sporazuma Ministarskoj konferenciji i Općem vijeću. Kvorum potreban za provođenje promjena ovisi o prirodi amandmana, pa tako damandmani koji se odnose na opća načela kao što je tretman najpovlaštenije nacije, moraju prihvatiti sve članice, a za sve ostale amandmane potrebna je samo dvotrećinska većina.
3. LIBERALIZACIJA TRGOVINE – ULOGA WTO U PROCESU GLOBALIZACIJE
Neoliberalna globalizacija ni u kom slučaju nije već unaprijed sudbinski predodređena - postoje i druge mogućnosti. Globalizaciju su s odre|enim ciljem podupirale vlade velikih i bogatih industrijskih zemalja uz pomoć Me|unarodnog monetarnog fonda (IWF), Svjetske banke i Međunarodne trgovinske organizacije (WTO). Njemačka i Europska unija pri tome igraju veoma veliku ulogu, kako prema unutra (liberalizacija zajedničkog tržišta), tako i pri usmjeravanju neoliberalizma prema svjetskoj ekonomiji. Oxfam international (Propisi prilagođeni interesima bogatih i dvostruki standardi), koje se bavi problematikom globalizirane trgovine - dok su tržišta bogatih zemalja nepristupačna siromašnim zemljama, Međunarodni monetarni fond i Svjetska banka vrše pritisak na siromašne zemlje da otvaraju svoja tržišta vratolomnom bzinom, često s razarajućim posljedicama po siromašne zajednice. Istovremeno, moćne multinacionalne kompanije imaju odrješene ruke u sprovođenju investiranja i politike zapošljavanja, što doprinosi siromaštvu i nesigurnosti. Jedina prepreka takvom ponašanju multinacionalnih kompanija su neka opća, vrlo permisivna pravila. Svjetska trgovinska organizacija, tvrde u Oxfamu, predstavlja drugu stranu problema. Mnogi propisi o zaštiti intelektualne svojine, investicija i usluga štite interese razvijenih zemalja i moćnih multinacionalnih kompanija, a zemljama u razvoju time nameću visoke cijene. Legitimitet Svjetske trgovinske organizacije ozbiljno je doveden u pitanje zbog njene pristranosti u odnosu na bogate zemlje i moćne multinacionalne kompanije.
Zbog dvostrukih standarda i nedovoljno jasnih pravila, česte su optužbe na račun WTO-a da je organizacija čiji je sistem upravljanja baziran na diktaturi bogatstva te da zapravo radi isključivo u interesu bogatih kompanija čije interese stavlja iznad svih ostalih interesa i na taj način potkopava demokraciju diljem svijeta. U osam godina svog postojanja WTO je prema naputcima korporacijskih pravnika zaključio da je američki zakon koji štiti morske kornjače zapravo prepreka slobodnoj trgovini isto kao I standard čistoće zraka i zaštite delfina te da je zakon EU-a o zabrani uvoza hormonski tretirane govedine ilegalan. Sudeći prema WTO-u, naši demokratski izabrani zastupnici više nemaju pravo štititi okoliš i javno zdravlje.
U Oxfamovoj publikaciji također se procjenjuje da bi povećanje udjela Afrike, Istočne Azije, Južne Azije i Latinske Amerike u svjetskom izvozu za samo po jedan posto izvuklo iz siromaštva oko 128 milijuna ljudi. Također, tvrdi se da trgovinske restrikcije bogatih zemalja koštaju zemlje u razvoju oko 100 milijardi dolara godišnje – duplo više od pomoći koju primaju. Kad bi zemlje u razvoju povećale svoj udio u svjetskom izvozu za samo 5%, to bi proizvelo 350 milijardi dolara – sedam puta više od iznosa koji dobivaju kroz pomoć. Sedamdeset milijardi dolara koje bi Afrika ostvarila povećanjem svog udjela u svjetskom izvozu je oko 5 puta više od sume koja se izdvaja za ovu regiju kao pomoć i kroz otpisivanje duga.....Podsaharska Afrika, najsiromašnija regija u svijetu, gubi oko 2 milijarde dolara godišnje, a Indija i Kina više od 3 milijarde dolara.
To su samo neposredni troškovi. Na duži rok, zajedno sa troškovima izgubljenih mogućnosti za investicije i zaostajanjem u tempu privrednog razvoja, ovi troškovi su mnogo viši.
MMF, Svjetska banka i većina vlada razvijenih zemalja su zagovornici trgovinske liberalizacije. U slučaju MMF-a i Svjetske banke, javno zagovaranje liberalizacije bilo je potpomognuto uslovima za kredite kojima se od zemalja zahtijeva da smanje svoje trgovinske barijere. Djelomično kao rezultat takvih uslova, siromašne zemlje su otvorile svoje privrede brže od bogatih zemalja.
ZAKLJU^AK
Ekonomskom globalizacijom, kroz procese intenziviranja slobodnih trgovinskih tokova i uspostavu liberalnijeg kretanja ljudi, kapitala i informacija, otvorena su vrata krupnom biznisu.
Iako svjetska trgovina ima mogućnosti da djeluje u cilju suzbijanja siromaštva I istovremenog povećanja privrednog rasta, taj potencijal ipak nije iskorišten. Međutim, trgovina sama po sebi nije problem. Problem je, smatraju neki, u pravilima kojima je ona regulirana, a pravila su takva da štite interese bogatih.
Načelno, transnacionalne organizacije poput WTO-a, Svjetske banke i MMF-a, kao i vodeće svjetske vlade, u svojim programima i statutima navode načela kojima je je u cilju smanjiti siromaštvo i omogućiti svima bolji život i napredak,a kao glavni mehanizam u postizanju toga navodi se najčešće liberalizacija trgovine i otvaranje tržišta. Poseban naglasak se pri tom stavlja na siromašne, nerazvijene zemlje i programe prilagodbe ipomoći, usvajanjem kojih bi ove zemlje krenule putem napretka. No, u stvarnosti, svjedoci smo rastućeg siromaštva i trenda nezaposlenosti te produbljivanja jaza između bogatih i siromašnih. Dosadašnji rezultati globalizacije u ekonomskoj sferi potvrđuju opstojnost dvostrukih standarda i upitnost iberalizacijskog recepta za gospodarski napredak.
Dvostruki standardi i nejednakosti u trgovini stvorili su paradoksalnu situaciju; i pored toga što zemlje u razvoju povećavaju svoj izvoz većom brzinom nego bogate zemlje, postojeće velike nejednakosti i dalje produbljuju jaz. Za svaki američki dolar ostvaren u međunarodnom trgovinskom sistemu putem izvoza, zemlje sa niskim dohotkom dobivaju samo tri centa...usred sve većeg bogatstva koje je posljedica trgovine, 1,1milijardi ljudi u svetu preživljava s manje od jednog američkog dolara dnevno – ovaj broj je isti kao i sredinom osamdesetih godina prošlog stoljeća. Nejednakosti između bogatih i siromašnih se produbljuju, kako među zemljama tako i unutar njih.
O indeksu dvostrukih standarda, koji se tako naziva jer označava jaz između principa slobodne trgovine koje zastupaju bogate zemlje i njihovih stvarnih protekcionističkih postupaka navodi se sljedeće: Nigdje dvostruki standardi vlada industrijaliziranih zemalja nisu očigledniji nego u poljoprivredi. Ukupne subvencije domaćim farmerima u ovim zemljama iznose više od jedne milijarde dolara dnevno. Ove subvencije, koje skoro u potpunosti uživaju najbogatiji farmeri, izazivaju ogromne štete za okolinu. One također pospješuju proizvodnju viškova. Proizvedeni viškovi se prodaju na svjetskom tržištu ispod cijene, zahvaljujući dodatnim subvencijama koje financiraju porezni obveznici i potrošači.
Paradoksalno je i to što s jedne strane imamo barijere i regresivne restrikcije koje koče napredak i doprinose siromaštvu, dok se u drugom slučaju uklanjanje barijera provodi iako se ono kosi s demokratskim načelima.
Budući da se danas trgovinom upravlja na nepravilan način, kako na svjetskoj razini, tako i u mnogim slučajevima na nacionalnom nivou, nastavljanje tog puta ne predstavlja rješenje, kao ni izolacionizam, jer bi siromašni bili lišeni povoljnih prilika koje im trgovina pruža.
Ukoliko se dobro rukovodi svjetskim trgovinskim sistemom, milioni ljudi se mogu izvući iz bijede. U obrnutom slučaju čitave privrede biti će još više potisnute na margine svjetske ekonomije.
Zato nam je potreban novi svjetski trgovinski poredak, utemeljen na drugačijem pristupu pravima i odgovornostima, i koji bi se obvezao na ostvarenje globalizacije u korist siromašnih.
Globalizacijski procesi označili su početak novog vremena i začetak jednog novog svjetskog društva koje je, činilo se, konačno prevladalo dotadašnje razlike i podjele. No,gledajući sada, s vremenskim odmakom, pokazalo se da su istovremeno upravo ti procesi, uvelike utjecali na produbljivanje razlika unutar društva. Ovo se posebno odnosi na ekonomsku dimenziju globalizacijskih procesa, područje koje danas izaziva najviše polemika.
Iako je globalizacija na početku imala obećavajući potencijal procesa koji će rezultirati rješenjima svjetskih problema nejednakosti i siromaštva te stvoriti prosperitetno svjetsko društvo, čini se da su razlike i problemi veći nego ikada.
Globalne svjetske ekonomske promjene i ekonomska globalizacija, što se prije svega odnosi na stvaranje globalnog svjetskog slobodnog tržišta, ipak nisu polučile željenerezultate. Istorija se, izgleda, opet ponavlja – s jedne strane imamo većinu potlačenih i obespravljenih ljudi, a s druge nekolicinu bogatih koja živi na račun većine.
I dok tradicionalno bogate zemlje i regije, moćni financijski i naftni krugovi,
multinacionalne i transnacionalne korporacije i ostali 'veliki igrači', postaju još bogatiji I ostvaruju nezamislivo velike profite kojima bi zaista mogli ispuniti prvobitnu renesansnu ulogu globalizacije , ostatak svijeta živi na rubu egzistencije, boreći se sa promjenama i zahtjevima koje je takva globalizacija donijela sa sobom.
Globalizacijska tvrdnja kako će svjetsko društvo, organizirano u jedinstveno svjetsko slobodno tržište, rezultirati smanjenjem siromaštva i povećanjem općeg blagostanja možda i nije polučila planirane rezultate, no jedno je sigurno - globalizacijska atmosfera kloniranog turbokapitalizma i novih ekonomskih odnosa otvorila je vrata novih mogućnosti za multinacionalne i transnacionalne korporacije, što ove dobrano koriste. Njihov profit predstavlja zidine kojima je opasan Novi svjetski poredak. Svakodnevne vijesti o socijalnim nemirima, terorističkim odmazdama, ratovima, pobunama i protestima nezadovoljnih masa ostavljaju dojam predapokaliptičnog stanja i dovode u pitanje opstojnost takvog poretka.
Globalni tokovi trgovine finansijskog kapitala i investicija doprinjele su integrisanju svjetske ekonomije. U periodu posle Drugog svjetskog rata uočena je potreba za stvaranjem novog međunarodnog ekonomskog okvira.Njega bi činili Međunarodni monetarni fond, međunarodna banka za obnovu i razvoj i međunarodna organizacija koja bi djelovala u oblasti trgovine.
GATT je stupio na snagu 1. januara 1948. Stvaranjem GATT -a, jedan broj zemalja i njihovih vlada koje su u ovom procesu učestvovale, dokazale su postojanje jasne vizije za ostvarenje buduće saradnje koja je bila neophodna da bi se ostvario ekonomski rast i izgradnja. Za gotovo pola veka koliko je postojao GATT, može se reći da je uglavnom uspeo da ostvari ciljeve koje su postavili njegovi osnivači i prvi potpisnici. Ali, ako se napravi mala paralela između životnog ciklusa jednog proizvoda i života GATT -a, onda možemo razumeti zašto je i sam GATT doživeo svoj vrhunac, ali i postepeno prevazilaženje, pa je otuda nastanak Svetske trgovinske organizacije nova prilika da se ostvari sve ono što GATT nije uspeo, kao i da se formiraju novi ciljevi za novi vek.
Svjetska trgovinska organizacija je međunarodna organizacija koja posjeduje sve potrebne elemente da bi se mogla tako klasifikovati : državu kao osnivača i tipičnu članicu, međunarodni ugovor kao osnivački akt, stalne organe koji sprovode odredbe statuta, određenu oblast djelovanja, svojstvo pravnog lica i subjekat je međunarodnog prava.Većina članica STO su zemlje u razvoju.
1. GLOBALIZACIJA
Prije 1980-ih godina, pojam globalizacije gotovo je nepoznat. Danas se taj pojam upotrebljava vrlo često, svaki put kada se pokušavaju objasniti i razumjeti promjene koje su zahvatile društvo u cijelosti od tada. Naime, osamdesetih godina započela je skupina procesa koji će bitno izmijeniti sliku svijeta kakvog smo poznavali.
1.1. Globalizacija – definicija pojma
Pojam globalizacije nije jednostavno definirati. Etimološki korijen je latinska riječ globus = cjelokupan, ukupan. Oxford Dictionary of New Words tvrdi da je značenje riječi oblikovano pod snažnim utjecajem Marshalla McLuhana i njegove teze o globalnom selu.
Riječ globalizacija upućuje na nešto što je globalno, odnosi se na čitav planet, planetarno, cjelokupno. Ne postoji jedna jedinstvena definicijaglobalizacije, upravo zbog njene složenosti i višedimenzionalnosti, pa ju je moguće tumačiti kroz prizmu politike, sociologije, ekonomije i drugih nauka.
Pojednostavljeno možemo reći da je globalizacija skup prekograničnih procesa, pokrenutih nezapamćenim razvojem moderne tehnologije, koji je doveo do ubrzanja ekonomskih procesa a koji se odražava u socijalnoj, političkoj, kulturnoj i svim drugim područjima sveukupnog života, dakle globalnog je, svjetskog značenja.
Globalizaciju prije svega odlikuje nezapamćen i ubrzan razvoj moderne tehnologije, zbog čega se njeno značenje uspoređuje sa značenjem industrijske revolucije iz 19. stoljeća.
Razvoj tehnologije, prije svega izum interneta, stvorio je uvjete povećane povezanosti i ubrzane komunikacije, neovisno o prostornoj udaljenosti. Ovi uvjeti olakšane komunikacije omogućili su ubrzanje i povećanje ekonomskih aktivnosti između država, koje su sada mogle poslovati također neovisno o prostornoj udaljenosti i državnim granicama.
Ubrzan protok informacija, kapitala, usluga, proizvoda i ljudi, u svijetu u kojem je promijenjen značaj međudržavnih granica, stvorio je nove društvene, političke, ekonomske i kulturne odnose i svijet potpuno drugačiji od onog kakav smo poznavali prije tih presudnih 1980-ih godina.
Kao rezultat promjena u u ekonomskoj politici i tehnologiji, privrede koje su nekad bile podijeljene visokim transportnim troškovima i umjetnim barijerama u trgovini ifinancijama, sada su povezane sve gušćom mrežom ekonomske međuzavisnosti.
Sociolog Anthony Giddens definira globalizaciju kao prostorno i vremensko smanjivanje koje je povezano s mogućnošću ubrzane komunikacije, što omogućuje ubrzanu razmjenu znanja i kulture.
David Held i Anthony McGrew u svom uvodu za Oxford Companion to Politics govore da se globalizacija može smatrati procesom (ili skupinom procesa) .... transformacije u prostornoj organizaciji društvenih odnosa i transakcija, izraženih u transkontinentalnim i interregionalnim kretanjima i mreži aktivnosti, interakcije i moći.
Globalizacija je nadalje definirana kao proces prevladavanja historijski nastalih granica. Ona je, dakle, sinonim za eroziju (ne za nestajanje) suvereniteta nacionalnih država i predstavlja 'odvajanje' tržišne ekonomije od moralnih pravila I institucionaliziranih veza društva....
Zatim još i kao intenziviranje društvenih veza svijeta, i to tako da veoma udaljena mjesta bivaju povezana u toj mreži, a događaji u jednom mjestu mogu biti uzrokom ili posljedicom događaja u drugom koje je stotinama kilometara udaljeno i obrnuto......kvantitativno i kvalitativno intenziviranje prekograničnih transakcija i istovremeno prostorno proširivanje tih transakcija...
Globalizacija je proces koji se odvija preko granica nacionalnih država,a tvore je događaji i slike, pokreti i životopisi. Uzrokuje djelovanje svjetskog sustava i uspostavljanje, u svjetskim razmjerima, gospodarske, političke, kulturne, ekološke i informacijske djelatnosti i globalne međuzavisnosti društva.
Globalizacija je sveukupnost navedenih definicija. Ona je skup ekonomskih, političkih, društvenih, kulturnih, ekoloških i drugih procesa, snažno određenih i ubrzanih tehnološkim napretkom.
Globalizacija je promjena koja je zahvatila svijet u globalu, sve od pada Berlinskog zida -čime je simbolično označen kraj bipolarne podjele svijeta na Istok i Zapad, sukobljene u Hladnom ratu, koji je trajao sve od zavšetka Drugog svjetskog rata. Ona označava novi svjetski poredak, u kojem vodeću silu, najnapredniju i najmoćniju zemlju predstavljaju Sjedinjene Američke Države. Kao akteri, globalizatori, tzv. Veliki igrači,
navode se najbogatije zemlje svijeta – SAD, EU, Japan, Kanada i multinacionalne korporacije, te transnacionalne organizacije - prije svega međunarodne institucije kao što su Svjetska trgovinska organizacija (WTO), Svjetska banka, Međunarodni monetarni fond (MMF) i Ujedinjeni narodi (UN).
Globalizacija je i novi ekonomski poredak, obilježen prevlašću kapitalizma i neoliberalne ekonomije slobodnog tržišta, što mnogi smatraju pokretačkom silom globalizacije.
1.2. Globalizacija – uzroci
Teško je izdvojiti sve moguće uzroke koji su doveli do globalizacije . Najčešće spominjani uzroci su:
1. RAZVOJ TEHNOLOGIJE
2. BRZINA I TROŠKOVI TRANSPORTA
3. KRAJ HLADNOG RATA
4. GLOBALNI PROBLEMI (klima, migracija...)
5. LIBERALIZACIJA
1. Tehnološka revolucija,a pogotovo napredak u području razmjene informacija i u području komunikacija (internet), bez sumnje su odigrale i igraju jednu od najznačajnijih uloga u nastanku i razvoju globalizacije. Internet s više aspekata predstavlja oznaku globalizacije. Bez ove tehnologije bile bi nezamislive mnoge značajke i aktivnosti globaliziranog društva - globaliziranje financijskog tržišta, prebacivanje globalnih suma novca s jedne strane globusa na drugu, što se odvija u vremenskim intervalima djelića jedne sekunde, organizacije transnacionalne proizvodnje i još mnogo toga.
2. Nevjerojatan porast trgovine kao bitan element ekonomske globalizacije ima za posljedicu smanjenje troškova transporta i njegovo ubrzanje. Ovo posebno vrijedi za uslužni sektor: proizvodi kao što su software i baze podataka šalju se u vremenu mjerenom sekundama s jednog na drugi kraj svijeta.
3. Kraj Hladnog rata često se spominje kao jedan od uzroka globalizacije. Za trajanja hladnoratovske podjele svijeta na Istok – Zapad, bilo je i manje suradnje između država. Padom ove granice – tzv. Čelične zavjese 1989/90., kontakt i saradnja među državama su se intenzivirali. Bivše države 'istočnog bloka' otvorile su se i izašle na svjetsko tržište. Sve više država se odlučuje za demokraciju i tržišnu ekonomiju, što onda predstavlja vodeće principe njihova daljnjeg razvoja.
4. Globalni problemi koji se više ne mogu rješavati na pojedinačnoj razini država I regija udigrali su važnu ulogu u razvoju svijesti. Globalni problemi, kao što su oštećeni ozonski omotač, kisele kiše ili izumiranje pojedinih životinjskih i biljnih vrsta te kvaliteta ljudskog života zahtijevaju globalnu politiku i globalnu svijest.
Osim svjetskih država, ovim pitanjima bave se međunarodne organizacije poput Green Peacea ili Amnesty internationala, te druge organizacije koje djeluju na globalnoj razini. To su također pokazatelji nastanka jednog jedinstvenog svjetskog društva.
5. Kritičari globalizacije ukazuju na to da globalizacija više nije prisilni proces, već da su njeni procesi nastali kao posljedica politike dereguliranja pod vodstvom SAD-a nakon Drugog svjetskog rata. Liberalizacija svjetske trgovine u okvirima GATT-a, odnosno WTO-a, rezultirala je ovakvim razvojem.
2. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA (WTO)
Za vrijeme konferencije u Bretton-Woodsu , osnivanja Svjetske banke i MMF-a, postojala je također ideja da se zbog carinskih ratova iz Velike svjetske krize, koji su donijeli velike gubitke, osnuje organizacija koja bi regulirala međunarodnu razmjenu.
Na Havanskoj konferenciji (januar 1947. –mart 1948.) o trgovini i zaposlenosti, SAD su predlagale da se osnuje Međunarodna trgovinska organizacija (ITO). U tom smislu usvojena je Havanska povelja – dokument kojim su se regulirala međunarodna trgovinska pitanja te pitanja kao što su podizanje životnog standarda , stabilnost proizvodnje i zaposlenosti, poticanja razvoja nerazvijenih i unapređenje i proširenje međunarodne trgovine. Na osnovi multilateralizma i nediskriminacije. No, ITO ipak nije osnovan jer je došlo do krize ratifikacije Havanske povelje – SAD nisu ratificirale ovaj sporazum. Ali, Havanska povelja imala je veliki utjecaj na GATT – opći sporazum o carinama i trgovini.
GATT je donesen u Ženevi, gdje su usporedo s konferencijom u Havani vođeni pregovori o sniženju carina.
GATT je ispočetka bio zamišljen samo kao privremeno rješenje, no kako Havanska povelja na kraju nije ratificirana, tako ju je GATT zamijenio, stupio na snagu 1948.godine i ostao aktualan sve do osnivanja Svjetske trgovinske organizacije.
GATT predstavlja skup pravila prema kojima zemlje potpisnice trebaju voditi svoju vanjskotrgovinsku politiku. On predstavlja i forum za usklađivanje nesuglasica o vanjskotrgovinskoj politici pojedinih zemalja članica. GATT zastupa tri osnovna principa oko kojih su se složile zemlje potpisnice;
1. Princip nediskriminacije ili princip najpovlaštenije nacije - ako jedna
zemlja odobri bilo kakve povlastice na uvoz iz druge zemlje, dužna je te povlastice primijeniti na uvoz iz svih ostalih zemalja potpisnica GATT-a
2. Princip zaštite domaće privrede carinama – ostala ograničenja trebaju se
ukinuti. Izuzetak su poljoprivredni proizvodi, a dopušteno je uvođenje količinskih ograničenja i radi očuvanja stanja u bilanci plaćanja
3. Princip daljnjeg smanjivanja carina multilateralnim pregovorima –
zahtijeva da se različite carinske tarife zemalja članica zatečene prigodom njihova pristupanja GATT-u usklađuju i smanjuju daljnjim multilateralnim pregovorima. Ti pregovori vođeni su u 'rundama'. Od osnivanja GATT-a do osnivanja WTO-a, održano je osam rundi pregovora. U zadnjoj, tzv. Urugvajskoj rundi. (1986. – 1994.) smanjene su carine na industrijske proizvode, dogovoreno je da se kvantitativna ograničenja uvoza poljoprivrednih proizvoda i ostala necarinska ograničenja moraju zamijeniti carinama, potpisan je sporazum o intelektualnom vlasništvu, sporazum o trgovini uslugama I osnovan je WTO.
WTO je počela s radom u januaru 1995. Na službenoj internet stranici WTO-a (http://www.wto.org) stoji da je WTO ...jedina globalna međunarodna organizacija koja se bavi pravilima trgovine među državama, kako bi pomogla proizvođačima roba i usluga, izvoznicima i uvoznicima u vođenju njihovih poslova ....Jednostavno rečeno, WTO se bavi pravilima trgovine među nacijama na globalnoj i poluglobalnoj razini......To je organizacija za liberalizaciju trgovine, ali isto tako i forum gdje vlade država pregovaraju o sporazumima i postavljaju pravne okvire. WTO djeluje kroz sistem trgovinskih pravila (Ali WTO nije supermen – u slučaju da netko misli kako WTO može riješiti ili izazvati sve svjetske probleme).
Iako se prvenstveno zalaže za liberalizaciju trgovine, kako se navodi dalje na službenoj stranici, WTO u nekim slučajevima podržava primjenu ograničenja – kako bi se zaštitili potrošači ili spriječilo širenje bolesti.
Osovinu WTO-a čine dogovori koje je potpisala većina svjetskih trgovinskih zemalja. Ovi dokumenti predstavljaju zakonsku osnovu i pravila za međunarodno poslovanje. To su uglavnom ugovori koji obvezuju vlade na vođenje trgovinskih politika unutar dogovorenih okvira. Iako su dogovoreni i potpisani od strane vlada, cilj im je pomoći proizvođačima dobara i usluga, kao i izvoznicima i uvoznicima u vođenju poslova, dok istovremeno dopuštaju vladama da se brinu o socijalnim i pitanjima okoliša.
Svrha sistema je ...osigurati slobodan tijek trgovine u što većoj mjeri – sve dok nema neželjenih posljedica. To uglavnom znači uklanjanje prepreka, ali i upoznavanje pojedinaca, kompanija i vlada s trgovinskim pravilima koja vrijede u svijetu, kao i pružanje sigurnosti i zaštite od iznenadnih promjena politika. Drugim riječima, ova pravila su javna i predvidiva.
Kao rezultat nesmetane, slobodne i predvidive trgovine navodi se sigurnost – jer potrošači i proizvođači mogu računati na sigurne zalihe i veći izbor, a proizvođači i iizvoznici mogu računati na otvorenost stranih tržišta.
Osim toga, posljedica nesmetane i slobodne trgovine je i Prosperitetniji, mirniji i pouzdaniji ekonomski svijet. jer su svi dogovori rezultat međusobnog sporazuma.
Također navodi se i kako ...ukidanjem ili smanjivanjem barijera, WTO sistem uklanja i druge prepreke među ljudima i narodima.
Djelatnosti WTO-a su sljedeće:
- nadzor trgovinskih ugovora
- forum za trgovinske pregovore
- postavljanje trgovinskih okvira
- procjena nacionalnih trgovinskih politika
- pomoć zemljama u razvoju u pitanjima trgovinske politike kroz tehničku pomoć I programe
- suradnja s drugim međunarodnim organizacijama
Ciljevi WTO-a:
- postavljanje i održavanje funkcionalnog i trajnog multilateralnog trgovinskog sustava
- smanjenje carina i drugih prepreka trgovini
- uklanjanje diskriminacije u međunarodnim trgovinskim odnosima
- integracija zemalja u razvoju u svjetski multilateralni trgovinski sutav
- povećanje životnog standarda
- ostvarenje pune zaposlenosti
- gospodarski rast
- povećanje trgovine roba i usluga
- zaštita okoliša, itd....
Ekonomski efekti učlanjenja u WTO:
EFEKT NA POTROŠNJU
- zbog liberalizacije uvoza i povećane konkurencije dolazi do pada cijena na domaćem tržištu
- efekt supsitucije – ako postoji ista kvaliteta robe, kupuje se ona čija je cijena niža; povećava se cjenovna i necjenovna konkurentnost
- efekt dohotka - povećanje realnog dohotka potrošača; uz isti nominalni dohodak, potrošač može kupiti veću količinu roba i usluga koje su sada jeftinije, ali i veću količinu roba i usluga čija se cijena nije mijenjala
- povećanje zadovoljstva potrošača znak je porasta njegova blagostanja
EFEKT NA PROIZVODNJU
- prije ulaska u WTO, domaći su proizvođači bili zaštićeni carinama i necarinskim preprekama koje su povećavale cijenu uvozne robe na domaćem tržištu (podržavala se i neefikasna domaća prozvodnja)
- carinska zaštita djeluje u smjeru povećanja efikasnosti domaćeg proizvođača, ali na strani stranog ponuđača djeluje tako da povećava proizvodnost kako bi se što više snizili troškovi da bi izvozna roba, kad se na nju primijeni carina, bila konkurentna
- dolaskom strane konkurencije, domaći proizvođači koji su neefikasni (koji se
održavaju samo zahvaljujući zaštititi od konkurencije) ispast će iz tržišne utakmice ili će morati optimalizirati proizvodnju (smanjivati broj zaposlenih i plaće)
- optimalna kombinacija proizvodnje ostvaruje se u svjetskim, a ne u lokalnim okvirima
- domaći proizvođači koji su izvozili i prije ulaska u WTO, povećavaju svoju
konkurentnost, jer im je sada omogućen liberalniji pristup na tržišta ostalih zemalja članica WTO-a
WTO je institucija nadnacionalnog i multinacionalnog karaktera. Na~in njenog delovanja jesu sporazumi koji regulišu oblasti značajne sa aspekta međunarodne trgovine. Sporazumi koji regulišu međunarodnu robnu trgovinu se dele u tri grupe: Prva grupa se odnosi na snižavanje carinskih i necarinskih barijera u međunarodnoj trgovini, kako bi se omogućio jedan konkurentan pristup na tržište zemalja članica. Delovi ove grupe sporazuma su: GATT iz 1994. godine, Sporazum o trgovini poljoprivrednim proizvodima, Sporazum o tekstilnim proizvodima. Druga grupa sporazuma su sporazumi koji se odnose na unifikaciju pravnih normi u zemljama članicama. Ovakvim ujedna~avanjem nestale bi pravne barijere koje značajno komplikuju dosadašnju međunarodnu trgovinu. Ovu grupu čine: Sporazum o investicionim merama koje utiču na trgovinu, Sporazum o trgovini uslugama (GATS) i Sporazum o trgovini intelektualnom svojinom. Treću grupu sporazuma čine sporazumi koji regulišu realizaciju spoljnotrgovinskog posla. To su sporazumi o: antidampingu, tehničkim preprekama trgovini, carinskoj vrednosti, kontroli pre isporuke, pravilima o poreklu robe, procedurama za izdavanje uvoznih dozvola, zaštitnom sistemu, sanitarnim i fitosanitarnim merama.
Osnovni cilj formiranja jedne ovako kompleksne međunarodne institucije, odnosno strukture jeste ostvarenje večnog ideala trgovine koji od njenog nastanka pa sve do danas ipak nije ispunjen. To je ostvarenje trgovinske liberalizacije kako bi došlo do povećanja blagostanja naroda zemalja članica. Dakle, cilj je ostvarenje liberalizacije međunarodne trgovine uz eliminisanje svih necarinskih barijera i restrikcija.
Zadaci stvorene WTO kako bi se brže i lakše došlo do ostvarenja ovog cilja, jesu: administriranje trgovinskim sporazumima i donošenje propisa kojima bi se omogućilo pojednostavljenje i ubrzanje realizacije spoljnotrgovinskog poslovanja
Od instrumenata trgovinske politike WTO se zala`e za korišćenje isključivo carina, a ostale često upotrebljavane instrumente, među kojima su: subvencije, kvote, kontigenti, tehničke i ostale necarinske barijere, zabranjuje i ima načine da zemlje članice koje prekrše ova pravila kazni.
Na sastancima Ministarske konferencije ocenjuje se dotadašnji rad konferencije, daju se smernice za rad organa WTO , postavljaju se okvirni zadaci za budući rad i određuje forum za rešavanje političkih sporova.
Šesta ministarska konferencija održana je u Hong Kongu 2005. godine. Vođene su konsultacije o: plasmanu na tržište nepoljoprivrednih proizvoda i formulama i drugim detaljima koji određuju skalu redukcije u oblasti carina za hiljade proizvoda, pravilima STO-a i drugim razvojnim temama. Bila su izražena neslaganja po velikom broju pitanja.
Izvršni organ WTO je Generalni savet koji izvršava zadatke poverene od strane Ministarske konferencije, donosi odluke između dve sednice, osniva pomoćne organe, koordinira rad, usvaja izveštaj o radu organizacije, odlučuje o budžetu WTO , priprema sednice Ministarske konferencije. Odnos koji postoji između Ministarske konferencije i Generalnog saveta je odnos subordinacije. U njegov sastav ulaze predstavnici svih zemalja članica. Generalni savet se sastaje radi preuzimanja nadležnosti dva organa: Organa za rešavanje sporova (Dispute Settlement Body) i Organa za ispitivanje trgovinskih politika (Trade Policy Review Body).
Generalnom savetu su podređeni komiteti koje je osnovala Ministarska konferencija, a to su: Komitet za trgovinu i razvoj, Komitet za platno-bilansne restrikcije, Komitet za budžetska, finansijska i administrativna pitanja i Komitet za trgovinu i okolinu. Administrativni organ WTO je Sekretarijat koji obavlja tehničke poslove i zadužen je za izvršavanje odluka.
Predviđeno je da WTO nastavi praksu GATT-a u odlučivanju konsenzusom, a ukoliko se on ne može ostvariti, odluka se donosi glasanjem, a za njeno usvajanje je potrebna dvotrećinska većina. Primenjuje se princip ¨jedna zemlja – jedan glas¨. Za neke odluke je potrebna tročetvrtinska većina, a to su: odluke o oslobađanju članice WTO od pojedinih obaveza predviđenih Multilateralnim trgovinskim sporazumima i odluke o povlačenju članice WTO ako ona ne glasa za izmenu Statuta WTO .
Proces odlu~ivanja u praksi odvija se kroz nekoliko krugova, koji se postepeno sužavaju prema stepenu ostvarene ekonomske moći. To su ¨krugovi odlučivanja¨. Četiri najmoćnije zemlje, EU, SAD, Japan i Kanada čine Kvadrilateralu ili Četvorku koja prva stvara nacrt neke odluke, posle usklađivanja svojih interesa šalju je na dalje razmatranje nešto široj grupi, ¨zelenoj sobi¨. To je grupa samoodabranih zemalja sa adekvatnim resursima koji im omogućuju rad u ovakvoj grupi. Zemljama u razvoju nije dozvoljeno učestvovanje u ovoj vrsti pregovora. U ovom sistemu odlučivanja data je izvesna uloga samo velikim zemljama u razvoju. Usvojeni predlozi iz ¨zelene sobe¨ dolaze do Ministarske konferencije, odnosno, dalje do Generalnog saveta.
Zna~ajno je istaći i postojanje interesnih grupa. To je kategorija poznata još iz perioda GATT-47. U ove grupe udružuju se države sa sličnim interesima i stavovima, ojačavajući tako svoju pregovaračku moć. Jedna od takvih grupa je CRAINS grupa, a njene članice su ujedno i članice WTO , mada samo one koje se zalažu za ostvarenje liberalizacije u oblasti poljoprivrede. Osnovana je 1986. godine, na početku pregovora Urugvajske runde. Neke od njenih članica spadaju u vodeće proizvođače i izvoznike najznačajnijih poljoprivrednih proizvoda.
Ulazak u članstvo STO je regulisan članom XII Sporazuma o osnivanju STO koji predviđa da i zasebne carinske teritorije koje poseduju punu autonomiju u vođenju spoljnotrgovinskih odnosa i u ostalim pitanjima koja su regulisana Sporazumom o STO i multilateralnim trgovinskim sporazumima mogu da pristupe STO. Odluku o pristupanju, nakon pregovora, donosi Ministarska konferencija koja odobrava Sporazum o uslovima za pristupanje dvotrećinskom većinom glasova članica STO.
Proces pristupanja te~e kroz nekoliko faza. To su : podnošenje Memoranduma o spoljnotrgovinskom režimu, pitanja država članica STO i odgovor Srbije, održavanje sastanaka Radne grupe STO, podnošenje ponude za robu i usluge, bilateralni i multilateralni pregovori, priprema finalnog dokumenta - Nacrta protokola o pristupanju i prijem u članstvo.
Osnovne prednosti članstva u STO ogledaju se u: mogućnosti pristupa tržištima drugih zemalja pod ravnopravnim uslovima, signal stranim investitorima o stabilnosti i predvidljivosti ekonomskog sistema, koriš}enje međunarodno dogovorenih pravila, koriš}enje međunarodno dogovorenog mehanizma rešavanja trgovinskih sporova u zaštiti sopstvenih trgovinskih interesa, u`ivanje koristi multilateralno dogovorene klauzule najpovlaš}enije nacije.
2.1. Odlučivanje u WTO-u
U donošenja odluka WTO nastavlja slijediti praksu GATT– a tako da se odluke donose na osnovi konsenzusa, za koji se smatra da je postignut ako niti jedna članica ne podnese formalni prigovor, a samo kada konsenzus nije moguće postići, pristupa se glasovanju. U tom slučaju odlučivanje se provodi većinom glasova po načelu “jedna zemlja - jedan glas”. Međutim, u dva slučaja - tumačenje odredbi sporazuma I oslobađanje zemlje članice njezinih obveza - uvjeti glasovanja mnogo su oštriji. Za to je potrebna kvalificirana većina od tri četvrtine članova, dok su u GATT-u bile dovoljne samo dvije trećine prisutnih glasova koji predstavljaju najmanje polovicu članstva. Što više, oslobađanje od nekih obveza strogo je kontrolirano (opravdanost, ograničenje trajanja, mogućnost pribjegavanja postup ku izjednačavanja sporova). Bilo koja članica WTO-a može podnijeti prijedlog amandmana na odredbe Sporazuma Ministarskoj konferenciji i Općem vijeću. Kvorum potreban za provođenje promjena ovisi o prirodi amandmana, pa tako damandmani koji se odnose na opća načela kao što je tretman najpovlaštenije nacije, moraju prihvatiti sve članice, a za sve ostale amandmane potrebna je samo dvotrećinska većina.
3. LIBERALIZACIJA TRGOVINE – ULOGA WTO U PROCESU GLOBALIZACIJE
Neoliberalna globalizacija ni u kom slučaju nije već unaprijed sudbinski predodređena - postoje i druge mogućnosti. Globalizaciju su s odre|enim ciljem podupirale vlade velikih i bogatih industrijskih zemalja uz pomoć Me|unarodnog monetarnog fonda (IWF), Svjetske banke i Međunarodne trgovinske organizacije (WTO). Njemačka i Europska unija pri tome igraju veoma veliku ulogu, kako prema unutra (liberalizacija zajedničkog tržišta), tako i pri usmjeravanju neoliberalizma prema svjetskoj ekonomiji. Oxfam international (Propisi prilagođeni interesima bogatih i dvostruki standardi), koje se bavi problematikom globalizirane trgovine - dok su tržišta bogatih zemalja nepristupačna siromašnim zemljama, Međunarodni monetarni fond i Svjetska banka vrše pritisak na siromašne zemlje da otvaraju svoja tržišta vratolomnom bzinom, često s razarajućim posljedicama po siromašne zajednice. Istovremeno, moćne multinacionalne kompanije imaju odrješene ruke u sprovođenju investiranja i politike zapošljavanja, što doprinosi siromaštvu i nesigurnosti. Jedina prepreka takvom ponašanju multinacionalnih kompanija su neka opća, vrlo permisivna pravila. Svjetska trgovinska organizacija, tvrde u Oxfamu, predstavlja drugu stranu problema. Mnogi propisi o zaštiti intelektualne svojine, investicija i usluga štite interese razvijenih zemalja i moćnih multinacionalnih kompanija, a zemljama u razvoju time nameću visoke cijene. Legitimitet Svjetske trgovinske organizacije ozbiljno je doveden u pitanje zbog njene pristranosti u odnosu na bogate zemlje i moćne multinacionalne kompanije.
Zbog dvostrukih standarda i nedovoljno jasnih pravila, česte su optužbe na račun WTO-a da je organizacija čiji je sistem upravljanja baziran na diktaturi bogatstva te da zapravo radi isključivo u interesu bogatih kompanija čije interese stavlja iznad svih ostalih interesa i na taj način potkopava demokraciju diljem svijeta. U osam godina svog postojanja WTO je prema naputcima korporacijskih pravnika zaključio da je američki zakon koji štiti morske kornjače zapravo prepreka slobodnoj trgovini isto kao I standard čistoće zraka i zaštite delfina te da je zakon EU-a o zabrani uvoza hormonski tretirane govedine ilegalan. Sudeći prema WTO-u, naši demokratski izabrani zastupnici više nemaju pravo štititi okoliš i javno zdravlje.
U Oxfamovoj publikaciji također se procjenjuje da bi povećanje udjela Afrike, Istočne Azije, Južne Azije i Latinske Amerike u svjetskom izvozu za samo po jedan posto izvuklo iz siromaštva oko 128 milijuna ljudi. Također, tvrdi se da trgovinske restrikcije bogatih zemalja koštaju zemlje u razvoju oko 100 milijardi dolara godišnje – duplo više od pomoći koju primaju. Kad bi zemlje u razvoju povećale svoj udio u svjetskom izvozu za samo 5%, to bi proizvelo 350 milijardi dolara – sedam puta više od iznosa koji dobivaju kroz pomoć. Sedamdeset milijardi dolara koje bi Afrika ostvarila povećanjem svog udjela u svjetskom izvozu je oko 5 puta više od sume koja se izdvaja za ovu regiju kao pomoć i kroz otpisivanje duga.....Podsaharska Afrika, najsiromašnija regija u svijetu, gubi oko 2 milijarde dolara godišnje, a Indija i Kina više od 3 milijarde dolara.
To su samo neposredni troškovi. Na duži rok, zajedno sa troškovima izgubljenih mogućnosti za investicije i zaostajanjem u tempu privrednog razvoja, ovi troškovi su mnogo viši.
MMF, Svjetska banka i većina vlada razvijenih zemalja su zagovornici trgovinske liberalizacije. U slučaju MMF-a i Svjetske banke, javno zagovaranje liberalizacije bilo je potpomognuto uslovima za kredite kojima se od zemalja zahtijeva da smanje svoje trgovinske barijere. Djelomično kao rezultat takvih uslova, siromašne zemlje su otvorile svoje privrede brže od bogatih zemalja.
ZAKLJU^AK
Ekonomskom globalizacijom, kroz procese intenziviranja slobodnih trgovinskih tokova i uspostavu liberalnijeg kretanja ljudi, kapitala i informacija, otvorena su vrata krupnom biznisu.
Iako svjetska trgovina ima mogućnosti da djeluje u cilju suzbijanja siromaštva I istovremenog povećanja privrednog rasta, taj potencijal ipak nije iskorišten. Međutim, trgovina sama po sebi nije problem. Problem je, smatraju neki, u pravilima kojima je ona regulirana, a pravila su takva da štite interese bogatih.
Načelno, transnacionalne organizacije poput WTO-a, Svjetske banke i MMF-a, kao i vodeće svjetske vlade, u svojim programima i statutima navode načela kojima je je u cilju smanjiti siromaštvo i omogućiti svima bolji život i napredak,a kao glavni mehanizam u postizanju toga navodi se najčešće liberalizacija trgovine i otvaranje tržišta. Poseban naglasak se pri tom stavlja na siromašne, nerazvijene zemlje i programe prilagodbe ipomoći, usvajanjem kojih bi ove zemlje krenule putem napretka. No, u stvarnosti, svjedoci smo rastućeg siromaštva i trenda nezaposlenosti te produbljivanja jaza između bogatih i siromašnih. Dosadašnji rezultati globalizacije u ekonomskoj sferi potvrđuju opstojnost dvostrukih standarda i upitnost iberalizacijskog recepta za gospodarski napredak.
Dvostruki standardi i nejednakosti u trgovini stvorili su paradoksalnu situaciju; i pored toga što zemlje u razvoju povećavaju svoj izvoz većom brzinom nego bogate zemlje, postojeće velike nejednakosti i dalje produbljuju jaz. Za svaki američki dolar ostvaren u međunarodnom trgovinskom sistemu putem izvoza, zemlje sa niskim dohotkom dobivaju samo tri centa...usred sve većeg bogatstva koje je posljedica trgovine, 1,1milijardi ljudi u svetu preživljava s manje od jednog američkog dolara dnevno – ovaj broj je isti kao i sredinom osamdesetih godina prošlog stoljeća. Nejednakosti između bogatih i siromašnih se produbljuju, kako među zemljama tako i unutar njih.
O indeksu dvostrukih standarda, koji se tako naziva jer označava jaz između principa slobodne trgovine koje zastupaju bogate zemlje i njihovih stvarnih protekcionističkih postupaka navodi se sljedeće: Nigdje dvostruki standardi vlada industrijaliziranih zemalja nisu očigledniji nego u poljoprivredi. Ukupne subvencije domaćim farmerima u ovim zemljama iznose više od jedne milijarde dolara dnevno. Ove subvencije, koje skoro u potpunosti uživaju najbogatiji farmeri, izazivaju ogromne štete za okolinu. One također pospješuju proizvodnju viškova. Proizvedeni viškovi se prodaju na svjetskom tržištu ispod cijene, zahvaljujući dodatnim subvencijama koje financiraju porezni obveznici i potrošači.
Paradoksalno je i to što s jedne strane imamo barijere i regresivne restrikcije koje koče napredak i doprinose siromaštvu, dok se u drugom slučaju uklanjanje barijera provodi iako se ono kosi s demokratskim načelima.
Budući da se danas trgovinom upravlja na nepravilan način, kako na svjetskoj razini, tako i u mnogim slučajevima na nacionalnom nivou, nastavljanje tog puta ne predstavlja rješenje, kao ni izolacionizam, jer bi siromašni bili lišeni povoljnih prilika koje im trgovina pruža.
Ukoliko se dobro rukovodi svjetskim trgovinskim sistemom, milioni ljudi se mogu izvući iz bijede. U obrnutom slučaju čitave privrede biti će još više potisnute na margine svjetske ekonomije.
Zato nam je potreban novi svjetski trgovinski poredak, utemeljen na drugačijem pristupu pravima i odgovornostima, i koji bi se obvezao na ostvarenje globalizacije u korist siromašnih.
Saturday, January 9, 2010
POLITIČKI MARKETING
Definicija marketinga prema Philipu Kotleru počiva na koncepcijama: vrijednosti, cijena, zadovoljenja, razmjene, transakcija, odnosa, tržišta marketinga i marketera. Dakle, Kotler definiše marketing kao “društveni i upravljački proces kojim- putem stvaranja, ponude i razmjene proizvoda od vrijednosti s drugima, pojedinci i grupe dobivaju ono što im je potrebno ili što žele”. “Marketing je skup tehnika kojima je cilj da određeni proizvod prilagode njegovom tržištu, da s njim upoznaju potrošača, da istaknu razlike u odnosu na konkurenciju te da, s minimumom sredstava, optimaliziraju profit od prodaje.”
Ovo su samo neke od brojnih definicija marketinga. Međutim, kako marketinški pristup postoji u oblasti politike, te kako bi se istaknula posebnost političkog, odnosno izbornog marketinga, važno je ukazati na neke definicije političkog marketinga. “Politički marketing je skup tehnika kojima je cilj da doprinesu adekvatnosti jednog kandidata u odnosu na njegovo potencijalno biračko tijelo, da s njim upoznaju najveći broj glasača, i to svakoga od njih ponaosob, da istaknu razliku u odnosu na konkurente, pa i protivnike, te da s minimumom sredstava optimaliziraju broj glasova koje tokom kampanje treba dobiti”
U pokušaju definicije političkog marketinga Toma Đorđević ističe da se pojmom politički marketing “označava čitava mreža aktivnosti koje političke partije, subjekti političkog procesa, preduzimaju radi promocije ključnih političkih ideja i vrijednosti, koje čine aksiološki stožer političkih doktrina iz kojih je izvedena operativna paradigma vladavine socijalnih snaga, koje u borbi za vlast, konkurišu sebi sličnim, grupnim strukturama koje su u okviru važećeg, aktualnog političkog sistema, domogle političkog subjektiviteta, tj. sposobnosti da kompetentno preuzmu aparat javne vlasti ukoliko, u toj konkurenciji, tu vlast osvoje”. “Teorija političkog marketinga ukazuje na skromne teorijske osnove i uglavnom se zasniva na instrumentalizaciji ekonomskih kategorija tržišta i funkcionalističke teorije razmjene politike i javnosti, odnosno na komunikološkom psihodinamičkom modelu procesa uvjeravanja.” Ipak, prema Francu Vregu koncepcija političkog marketinga preko masovnih medija doprinjela je i određenim pozitivnim osobinama političkog komuniciranja prije svega istakla je osobnost kandidata, omogućila bolje odnose s javnošću, tražila kandidatovu sposobnost za komunikacijski interakciju i u prvi plan postavila potrebe i interese građana.
Internet, socijalne mreže, web 2.0, Facebook, YouTube, blog... sve su ovo relativno nove riječi u političkom rječniku, novi koncepti, novi mediji i nove mogućnosti za prijenos ideja i poruka, još nedovoljno iskorišteni kanali za komunikaciju s javnosti. Iako praksa korištenja Interneta u domaćoj političkoj promidžbi seže u devedesete godine, tek se posljednjih godina pojavom novih alata i socijalnih mreža pokazuje prava snaga ovog medija.
Osim izravnog pristupa javnosti, Internet političkim idejama omogućuje potpuno sučeljavanje snaga, ali i pruža relativno pogodan poligon za preispitivanje stava javnosti, istraživanje i razvoj pojedinih ideja.
Koristeći tako promjene u socijalnoj komunikaciji, prenošenje političkih poruka prolazi kroz tranziciju s klasičnih formi komunikacije, pronalazeći nove putove prema primateljima. Stručna i politička javnost već godinama prate razvoj Interneta kao medija, no on je najveću snagu pokazao na posljednjim američkim predsjedničkim izborima.
Ovo su samo neke od brojnih definicija marketinga. Međutim, kako marketinški pristup postoji u oblasti politike, te kako bi se istaknula posebnost političkog, odnosno izbornog marketinga, važno je ukazati na neke definicije političkog marketinga. “Politički marketing je skup tehnika kojima je cilj da doprinesu adekvatnosti jednog kandidata u odnosu na njegovo potencijalno biračko tijelo, da s njim upoznaju najveći broj glasača, i to svakoga od njih ponaosob, da istaknu razliku u odnosu na konkurente, pa i protivnike, te da s minimumom sredstava optimaliziraju broj glasova koje tokom kampanje treba dobiti”
U pokušaju definicije političkog marketinga Toma Đorđević ističe da se pojmom politički marketing “označava čitava mreža aktivnosti koje političke partije, subjekti političkog procesa, preduzimaju radi promocije ključnih političkih ideja i vrijednosti, koje čine aksiološki stožer političkih doktrina iz kojih je izvedena operativna paradigma vladavine socijalnih snaga, koje u borbi za vlast, konkurišu sebi sličnim, grupnim strukturama koje su u okviru važećeg, aktualnog političkog sistema, domogle političkog subjektiviteta, tj. sposobnosti da kompetentno preuzmu aparat javne vlasti ukoliko, u toj konkurenciji, tu vlast osvoje”. “Teorija političkog marketinga ukazuje na skromne teorijske osnove i uglavnom se zasniva na instrumentalizaciji ekonomskih kategorija tržišta i funkcionalističke teorije razmjene politike i javnosti, odnosno na komunikološkom psihodinamičkom modelu procesa uvjeravanja.” Ipak, prema Francu Vregu koncepcija političkog marketinga preko masovnih medija doprinjela je i određenim pozitivnim osobinama političkog komuniciranja prije svega istakla je osobnost kandidata, omogućila bolje odnose s javnošću, tražila kandidatovu sposobnost za komunikacijski interakciju i u prvi plan postavila potrebe i interese građana.
Internet, socijalne mreže, web 2.0, Facebook, YouTube, blog... sve su ovo relativno nove riječi u političkom rječniku, novi koncepti, novi mediji i nove mogućnosti za prijenos ideja i poruka, još nedovoljno iskorišteni kanali za komunikaciju s javnosti. Iako praksa korištenja Interneta u domaćoj političkoj promidžbi seže u devedesete godine, tek se posljednjih godina pojavom novih alata i socijalnih mreža pokazuje prava snaga ovog medija.
Osim izravnog pristupa javnosti, Internet političkim idejama omogućuje potpuno sučeljavanje snaga, ali i pruža relativno pogodan poligon za preispitivanje stava javnosti, istraživanje i razvoj pojedinih ideja.
Koristeći tako promjene u socijalnoj komunikaciji, prenošenje političkih poruka prolazi kroz tranziciju s klasičnih formi komunikacije, pronalazeći nove putove prema primateljima. Stručna i politička javnost već godinama prate razvoj Interneta kao medija, no on je najveću snagu pokazao na posljednjim američkim predsjedničkim izborima.
ODNOSI S MEDIJIMA
Odnosi s javnošću (en. Public Relations - PR) su naučna disciplina koja stvara i održava reputaciju, s ciljem da se ostvari razumevanje i podrška, kao i da se utiče na mišljenja i ponašanja ciljanih javnosti. Odnosi sa javnostima su takođe planirani i stalni posao stvaranja i održavanja dobre volje (en. goodwill), kao i međusobnog razumevanja između organizacije (ili pojedinca) i ciljanih javnosti.
Odnosi sa medijima su jedan od segmenata odnosa sa javnošću. Sve više organizacija danas je svjesno da su odnosi s medijima od iznimnog značaja, ne samo za uspjeh organizacije, već i za njen opstanak. Mediji iz dana u dan, nesumnjivo osvježavaju ulogu kreatora javnog mnijenja i poruka koja svjedoči o njihovoj moći »danas u novinama, sutra u parlamentu« nije bez pokrića. Svakodnevna pojava novih i novih medija jasan je signal organizacijama, da su mediji ozbiljno shvatili postulat o pravu ljudi na obaviještenost i da ga novinari primjenjuju i lokalno, odnosno na onom nivou koji organizacijama neposredno daje dozvolu za djelovanje i gdje organizacija plaća poreze i doprinose.
Odnosi s medijima ne brane organizaciju pred pisanjem novinara niti ju ne skrivaju od očiju javnosti, kao što to neki pogrešno očekuju. Odnosi s medijima su danas jedno od najbolje razvijenih područja odnosa s javnošću i u organizaciji započinju njenim djelovanjem. Oni su proces, koji je planiran, usmjeren i osobito važno, ima mjerljive rezultate, te ga je u određenim primjerima moguće unaprijed predvidjeti. Organizacijama, stratezima i praktičarima ujedno nudi širok spekter alata čija lista, zahvaljujući sve novijim tehnologijama, svakim danom postaje duža, a područje sve više cijenjeno i zahtjevno.
Odnosi sa medijima predstavljaju skup aktivnosti u okviru odnosa s javnošću, kojima se planski, organizovano i kontinuirano uspostavljaju i održavaju uzajamno korisni odnosi između organizacije i predstavnika različitih medija. Osnovni cilj ove funkcije je stvaranje pozitivnog publiciteta, kao specifičnog oblika komunikacije sa svim ciljnim javnostima jedne organizacije. Takođe, cilj izgradnje odnosa sa medijima je i stvaranje specifičnog partnerskog odnosa između organizacije i medija, koji će na željeni način posredovati u poslovnoj komunikaciji između organizacije i njenih ciljnih javnosti, kako u normalnim uslovima poslovanja, tako i u periodu krizne situacije.
Friday, January 8, 2010
ZAKLJUČAK
Akcije su instrumenti finansiranja korporacije koje svom vlasniku ne donose unapred poznat prihod, već je on uslovljen uspešnošću poslovanja emitenta i načina raspodele ostvarene dobiti. Ove hartije emituju akcionarska društva. Kako u ovim društvima postoje razlike u pogledu osnivačkog kapitala i vlasničkih prava, ove akcije dobijaju i različita imena. Tako se akcije čiji je emitent akcionarsko društvo u Velikoj Britaniji nazivaju «share», dok im je u Nemačkoj dat naziv «aktie», u SAD «stock» itd. Akcionarsko društvo je u obavezi da vodi knjigu akcionara koja sadrži podatke o akcijama i akcionarima. Akcije se klasifikuju na različite načine i klasifikacija zavisi od kriterijuma koji se uzme kao merodavan.
Motiv investitora da kupuje akcije je ostvarivanje prihoda kroz dividendu i kapitalnu dobit. Racionalno finansijsko ponašanje kako emitenta tako i investitora nalaže potrebu procenjivanja tržišne vrednosti akcija u cilju donošenja adekvatnih finansijskih i investicionih odluka.
Tržišna vrednost akcije jeste vrednost koja se utvrđuje na sekundarnom tržištu kapitala (na kome se obavlja kupovina i prodaja već emitovanih akcija) na bazi odnosa ponude i tražnje za istom. Ova vrednost može biti jednaka, manja ili veća od nominalne vrednosti akcije. Ukoliko se emisija akcija vrši po tržišnoj vrednosti koja je viša od njene nominalne vrednosti kaže se da je izvršena prodaja sa ažiom (emisionom premijom). U obrnutom slučaju, kaže se da je izvršena prodaja uz tzv. diskont. Tržišna vrednost akcija se svakodnevno menja pod uticajem brojnih faktora: informacija o ostvarenim i očekivanim poslovnim rezultatima akcionarskog društva, najave i realizacije merdžera i akvizicija, promene kamatnih stopa, stope inflacije, poreske stope, političkih događaja i sl.
Realna vrednost akcija, koja se još naziva i unutrašnjom vrednošću akcija, je od izuzetnog značaja za investitore prilikom donošenja odluka o tome da li i u koje akcije da investiraju. Naime, ukoliko je tržišna vrednost akcije niža od njene prave (realne) vrednosti on će se odlučiti da kupi te akcije. Važi i obrnuto, ukoliko je tekuća tržišna vrednost akcija viša od njihove realne vrednosti, on će se odlučiti da ih proda. Realna vrednost običnih akcija, koja nije ništa drugo do teorijski utvrđena tržišna vrednost, se može izračunati na više načina. Jedan od najčešćih načina svakako je metoda diskontovanja dividende prema kojoj se realna vrednost akcija utvrđuje kao sadašnja vrednost svih budućih dividendi koje će vlasnik istih moći da ostvaruje po osnovu vlasništva nad njma.
Motiv investitora da kupuje akcije je ostvarivanje prihoda kroz dividendu i kapitalnu dobit. Racionalno finansijsko ponašanje kako emitenta tako i investitora nalaže potrebu procenjivanja tržišne vrednosti akcija u cilju donošenja adekvatnih finansijskih i investicionih odluka.
Tržišna vrednost akcije jeste vrednost koja se utvrđuje na sekundarnom tržištu kapitala (na kome se obavlja kupovina i prodaja već emitovanih akcija) na bazi odnosa ponude i tražnje za istom. Ova vrednost može biti jednaka, manja ili veća od nominalne vrednosti akcije. Ukoliko se emisija akcija vrši po tržišnoj vrednosti koja je viša od njene nominalne vrednosti kaže se da je izvršena prodaja sa ažiom (emisionom premijom). U obrnutom slučaju, kaže se da je izvršena prodaja uz tzv. diskont. Tržišna vrednost akcija se svakodnevno menja pod uticajem brojnih faktora: informacija o ostvarenim i očekivanim poslovnim rezultatima akcionarskog društva, najave i realizacije merdžera i akvizicija, promene kamatnih stopa, stope inflacije, poreske stope, političkih događaja i sl.
Realna vrednost akcija, koja se još naziva i unutrašnjom vrednošću akcija, je od izuzetnog značaja za investitore prilikom donošenja odluka o tome da li i u koje akcije da investiraju. Naime, ukoliko je tržišna vrednost akcije niža od njene prave (realne) vrednosti on će se odlučiti da kupi te akcije. Važi i obrnuto, ukoliko je tekuća tržišna vrednost akcija viša od njihove realne vrednosti, on će se odlučiti da ih proda. Realna vrednost običnih akcija, koja nije ništa drugo do teorijski utvrđena tržišna vrednost, se može izračunati na više načina. Jedan od najčešćih načina svakako je metoda diskontovanja dividende prema kojoj se realna vrednost akcija utvrđuje kao sadašnja vrednost svih budućih dividendi koje će vlasnik istih moći da ostvaruje po osnovu vlasništva nad njma.
TRŽIŠNA CIJENA RIZIČNIH I CIJENA SIGURNIH AKCIJA
Tržišna cijena sigurnih akcija je njihova sadašnja vrijednost, koja je dobijena na osnovu diskontovanja budućih prihoda od akcija po odgovarajućoj stopi prinosa. Tržišna cijena rizičnih akcija sadrži pored sigurnih prinosa i premiju za rizik, koja raste sa povećanjem rizika. Slučajni ili nesigurni hod (eng. Random Walk) je naziv za kretanje tržišnih cijena akcija; dnevno kretanje cijena akcija deluje haotično i nepredvidljivo, ali opšti indeks cijena akcija (npr. Dou-Džons indeks) pokazuje uzlazno kretanje na dugi rok. Koeficijent koji mjeri stepen rizičnosti svake akcije naziva se beta-koeficijent; on predstavlja odnos između rizičnosti date akcije i opšteg nivoa rizičnosti cijelog tržišta akcija i procjenjuje se uobičajenim statističkim metodama.
CIJENA AKCIJA NA OSNOVU DISKONTOVANIH DIVIDENDI
(DDM-Dividend Discount Model)
Metod diskontovanja dividendi je najpoznatiji i najviše korišćen metod za analizu vrednosti akcija. Njegove osnove postavili su Graham i Dod u knjizi «Analiza hartija od vrednosti» još 1934. godine. Metod se zasniva na određivanju cene akcija kao zbira sadašnjih vrednosti svih očekivanih budućih prihoda. Prevođenje budućih iznosa dividende na sadašnju vrednost vrši se pomoću diskontne stope r koja izražava dve stvari:
1. vremensku vrednost novca i
2. rizik očekivanih budućih dividendi.
Formula odražava bazičnu jednačinu metoda DDM. Ona pokazuje da je realna cena akcija zbir svih očekivanih budućih dividendi koje će njeni vlasnici naplatiti u budućnosti. Postoje dve vrste akcija pri investiranju, a to su:
1. akcije rasta – kod kojih su očekivanja investitora da će dobiti veće prihode od budućeg rasta cena i
2. akcije prihoda – kod kojih su očekivanja investitora da će dobiti veće prihode kroz isplatu dividende.
Metodi rasta dividendi – su grupa modela koji se zasnivaju na pretpostavci o rastu dividendi. Ovi metodi u praksi su popularan i čest način zastupljen u raznim analizama. Po ovom modelu stvarna vrednost akcija je zapravo sadašnja vrednost budućih dividendi. Kod ovog metoda prisutna je dilema koja se temelji na izboru da li diskontovati dividende ili ukupan prihod. Ova dilema rešena je tako što se iz ukupnog prihoda vrši nadoknada troškova, isplaćuju dividende i vrše se izdvajanja u fondove. Investitorima i akcionarima važnija je dividenda od ukupnog prihoda, dok će izdvajanje u fondove doprineti u budućnosti povećanju dividende. Zastupnici ovog metoda smatraju da je ispravnije pratiti isplatu dividende na kraju godine. «Osnovnu odrednicu DDM metoda predstavlja posmatranje cene akcija kao zbir sadašnjih vrednosti svih očekivanih budućih dividendi. Za diskontovanje svih budućih cena dividendi koristi se diskontovana stopa (d) koja izražava: a) vremensku dimenziju vrednosti novca i b) zbir očekivanih budućih dividendi»
Ako sa Div označimo dividendu, sa d, diskontovanu stopu, po metodu DDM cena akcije CA računa se na sledeći način:
Po visini i dinamici stope rasta dividende, postoje tri slučaja:
1. Nulti rast dividende je najjednostavniji slučaj. Zasniva se na tome da dividenda uopšte neće rasti i da će vlasnik ostvariti fiksne isplate u budućnosti.
Div1 = Div2= Div n
CA = Div / d
Ovaj metod koristi se za izračunavanje cene prefercijalnih akcija sa fiksnom dividendom.
2. Konstantan rast dividendi nije uobičajen, smatra se da je neostvarljiv zbog čitavog niza prisutnih razloga (firma ima različite faze razvoja, tržište je nepredvidljivo, prisutna je inflacija, ukupni prihodi nisu do kraja predvidivi). Zbog svega navedenog realno je očekivati da se dividende menjaju (rastu) i to putem dve varijante. Dividenda može rasti po konstantnoj stopi:
Div1 = Div0 x (1+s)
Divn= Div0 x (1+s)n
CA = Div0 Σ Div /(1+d) i
Ovaj slučaj uključuje rast dividende i nešto je realniji od prethodnog, iako je pretpostavka o konstantnom rastu prinosa investitora, teško ostvarljiva, te je primena ovog metoda umanjena.
4. Model višestrukog rasta zasniva se na pretpostavci da se dividende isplaćuju po stopama rasta koje su različite po intervalima. U analizu se umesto konstantne stope rasta dividende (s), uključuje realnija premisa po kojoj su godišnje stope rasta dividende različite s1, s2,s3... «Matematički izraz za izračunavanje cena akcija, ako se uključi model višestrukog rasta dividendi, može biti vrlo složen zbog nejednakih stopa koje bi trebalo proceniti. Praktično, za svaku godinu se vrši aproksimacija rasta dividende i odgovarajuća stopa se uključuje u model. To zahteva složen postupak izračunavanja i čitav postupak dobija naglašenu matematičku dimenziju u kojoj se zamagljuje ekonomska suština pristupa».6)
Sva tri navedena modela temelje se na rastu dividende. Međutim, predviđanje rasta dividendi predstavlja nezahvalan posao, jer rast dividende u praksi nije uvek ostvariv, bez obzira na želje akcionara. Stoga, osnovni nedostatak sva tri navedena modela (kad dolazi do pada dividende) je ograničenost njihove primene. Akcije svom vlasniku ne donose unapred poznat prihod, već je on uslovljen uspešnošću poslovanja emitenta i načina raspodele ostvarene dobiti. Ove hartije emituju akcionarska društva. Kako u ovim društvima postoje razlike u pogledu osnivačkog kapitala i vlasničkih prava, ove akcije dobijaju i različita imena. Tako se akcije čiji je emitent akcionarsko društvo u Velikoj Britaniji nazivaju «share», dok im je u Nemačkoj dat naziv «aktie», u SAD «stock» itd. Akcionarsko društvo je u obavezi da vodi knjigu akcionara koja sadrži podatke o akcijama i akcionarima. Akcije se klasifikuju na različite načine i klasifikacija zavisi od kriterijuma koji se uzme kao merodavan.
Metod diskontovanja dividendi je najpoznatiji i najviše korišćen metod za analizu vrednosti akcija. Njegove osnove postavili su Graham i Dod u knjizi «Analiza hartija od vrednosti» još 1934. godine. Metod se zasniva na određivanju cene akcija kao zbira sadašnjih vrednosti svih očekivanih budućih prihoda. Prevođenje budućih iznosa dividende na sadašnju vrednost vrši se pomoću diskontne stope r koja izražava dve stvari:
1. vremensku vrednost novca i
2. rizik očekivanih budućih dividendi.
Formula odražava bazičnu jednačinu metoda DDM. Ona pokazuje da je realna cena akcija zbir svih očekivanih budućih dividendi koje će njeni vlasnici naplatiti u budućnosti. Postoje dve vrste akcija pri investiranju, a to su:
1. akcije rasta – kod kojih su očekivanja investitora da će dobiti veće prihode od budućeg rasta cena i
2. akcije prihoda – kod kojih su očekivanja investitora da će dobiti veće prihode kroz isplatu dividende.
Metodi rasta dividendi – su grupa modela koji se zasnivaju na pretpostavci o rastu dividendi. Ovi metodi u praksi su popularan i čest način zastupljen u raznim analizama. Po ovom modelu stvarna vrednost akcija je zapravo sadašnja vrednost budućih dividendi. Kod ovog metoda prisutna je dilema koja se temelji na izboru da li diskontovati dividende ili ukupan prihod. Ova dilema rešena je tako što se iz ukupnog prihoda vrši nadoknada troškova, isplaćuju dividende i vrše se izdvajanja u fondove. Investitorima i akcionarima važnija je dividenda od ukupnog prihoda, dok će izdvajanje u fondove doprineti u budućnosti povećanju dividende. Zastupnici ovog metoda smatraju da je ispravnije pratiti isplatu dividende na kraju godine. «Osnovnu odrednicu DDM metoda predstavlja posmatranje cene akcija kao zbir sadašnjih vrednosti svih očekivanih budućih dividendi. Za diskontovanje svih budućih cena dividendi koristi se diskontovana stopa (d) koja izražava: a) vremensku dimenziju vrednosti novca i b) zbir očekivanih budućih dividendi»
Ako sa Div označimo dividendu, sa d, diskontovanu stopu, po metodu DDM cena akcije CA računa se na sledeći način:
Po visini i dinamici stope rasta dividende, postoje tri slučaja:
1. Nulti rast dividende je najjednostavniji slučaj. Zasniva se na tome da dividenda uopšte neće rasti i da će vlasnik ostvariti fiksne isplate u budućnosti.
Div1 = Div2= Div n
CA = Div / d
Ovaj metod koristi se za izračunavanje cene prefercijalnih akcija sa fiksnom dividendom.
2. Konstantan rast dividendi nije uobičajen, smatra se da je neostvarljiv zbog čitavog niza prisutnih razloga (firma ima različite faze razvoja, tržište je nepredvidljivo, prisutna je inflacija, ukupni prihodi nisu do kraja predvidivi). Zbog svega navedenog realno je očekivati da se dividende menjaju (rastu) i to putem dve varijante. Dividenda može rasti po konstantnoj stopi:
Div1 = Div0 x (1+s)
Divn= Div0 x (1+s)n
CA = Div0 Σ Div /(1+d) i
Ovaj slučaj uključuje rast dividende i nešto je realniji od prethodnog, iako je pretpostavka o konstantnom rastu prinosa investitora, teško ostvarljiva, te je primena ovog metoda umanjena.
4. Model višestrukog rasta zasniva se na pretpostavci da se dividende isplaćuju po stopama rasta koje su različite po intervalima. U analizu se umesto konstantne stope rasta dividende (s), uključuje realnija premisa po kojoj su godišnje stope rasta dividende različite s1, s2,s3... «Matematički izraz za izračunavanje cena akcija, ako se uključi model višestrukog rasta dividendi, može biti vrlo složen zbog nejednakih stopa koje bi trebalo proceniti. Praktično, za svaku godinu se vrši aproksimacija rasta dividende i odgovarajuća stopa se uključuje u model. To zahteva složen postupak izračunavanja i čitav postupak dobija naglašenu matematičku dimenziju u kojoj se zamagljuje ekonomska suština pristupa».6)
Sva tri navedena modela temelje se na rastu dividende. Međutim, predviđanje rasta dividendi predstavlja nezahvalan posao, jer rast dividende u praksi nije uvek ostvariv, bez obzira na želje akcionara. Stoga, osnovni nedostatak sva tri navedena modela (kad dolazi do pada dividende) je ograničenost njihove primene. Akcije svom vlasniku ne donose unapred poznat prihod, već je on uslovljen uspešnošću poslovanja emitenta i načina raspodele ostvarene dobiti. Ove hartije emituju akcionarska društva. Kako u ovim društvima postoje razlike u pogledu osnivačkog kapitala i vlasničkih prava, ove akcije dobijaju i različita imena. Tako se akcije čiji je emitent akcionarsko društvo u Velikoj Britaniji nazivaju «share», dok im je u Nemačkoj dat naziv «aktie», u SAD «stock» itd. Akcionarsko društvo je u obavezi da vodi knjigu akcionara koja sadrži podatke o akcijama i akcionarima. Akcije se klasifikuju na različite načine i klasifikacija zavisi od kriterijuma koji se uzme kao merodavan.
CIJENA AKCIJA NA OSNOVU TOKOVA SREDSTAVA
Cijene akcija na osnovu tokova sredstava predstavlja diskontovanje tokova prihoda i rashoda na sadašnju vrijednost.
Kod ovog izračunavanja ako označimo:
CA – cijena akcije
d – diskontna stopa
Pr – prihod
Tr – troškovi
NT – neto troškovi sredstava
Izračunavanje cijena akcija na osnovu diskontovanja razlike između prihoda i troškova ima više edukativni karakter a manje praktičan značaj jer su obuhvaćene široke kategorije koje je teško uspješno predviditi . Tako da ovaj pristup ima ograničen značaj u praktičnim analizama.
Kod ovog izračunavanja ako označimo:
CA – cijena akcije
d – diskontna stopa
Pr – prihod
Tr – troškovi
NT – neto troškovi sredstava
Izračunavanje cijena akcija na osnovu diskontovanja razlike između prihoda i troškova ima više edukativni karakter a manje praktičan značaj jer su obuhvaćene široke kategorije koje je teško uspješno predviditi . Tako da ovaj pristup ima ograničen značaj u praktičnim analizama.
TRŽIŠNA CIJENA AKCIJA
Kada se akcije emituju po utvđenoj nominalnoj vrijednosti za njihov kasniji život presudan značaj ima tržišna cijena. Odnos između tržišne cijene i nominalne vrijednosti akcije je isti kao i kod vrijednosti i cijene u opštem slučaju. To znači da na cijenu utiču različiti faktori i na njeno kretanje osim vrijednosti (kao i kod robe tako i kod akcija) utiču monetarni faktori, a osnovni uticaj vrši zakon ponude i tražnje. Metode proračuna cijene akcije u suštini svode predviđenu buduću vrijednost na sadašnju vrijednost.
Fundamentalna analiza promene cena akcija na finansijskom tržištu objašnjava pod dejstvom faktora koji dolaze iz okruženja preduzeća (političkog, ekonomskog, pravnog… ). Jedna od najranijih postavki fundamentalne analize kretanja cena akcija jeste klasična teorija koja u centar pažnje stavlja zarade koje ostvaruju kompanije. Po ovoj teoriji, bilo koja promena u faktorima koja može uticati na promenu zarade određenog sektora ili kompanije uticaće na cene akcija koje će doživeti promenu i pre nego što se očekivane promene u zaradama i dividendama dese.
Čekanje da se zarade i ostvare predstavlja i suviše sporu reakciju investitora koji želi da maksimizira profit. Drugi pravac fundamentalne analize, koji se u velikoj meri zasniva na psihološkim faktorima, jeste teorija poverenja. Kretanje cena akcija, po ovoj teoriji, određuju pad ili rast poverenja koje investitori imaju prema budućim kretanjima cena akcija, zarada i dividendi. Ako dovoljan broj investitora ima optimističan odnos u vezi sa fundamentalnim uslovima ili u pogledu budućnosti neke individualne kompanije, odlučiće se za kupovinu akcija.
U suprotnoj situaciji, kada je raspoloženje investitora prema nekoj kompaniji pesimistično, oni će zauzimati kratku poziciju prodajući akcije bez obzira na nivo fundamentalnih pokazatelja tih kompanija. Teorija poverenja može izgledati kao podvarijanta klasične teorije ali je njena suština u psihološkom pristupu pre nego u primeni kvantitativnih podataka. Glavna prednost ove teorije nad klasičnim pristupom jeste njeno objašnjenje brojnih spekulacija na tržištu koje klasična teorija nije u stanju da objasni.
I dok pristalice fundamentalne analize stavljaju u centar pažnje uticaje iz političkog i ekonomskog okruženja i psihološke faktore koji kreiraju ponašanje investitora, tehnički analitičari smatraju da se cene menjanju pod presudnim uticajem promena na samom tržištu. Štaviše, ponašanja učesnika u budućnosti izvode se iz njihovog ponašanja u prošlosti. Tehnički analitičari proučavaju samo tržišnu cenu jer se u njoj na kraju odražavaju promene svih fundamentalnih faktora. Dodajući ovoj premisi i postavku da se tržište kreće u naizmeničnim trendovima, ovi analitičari smatraju da je budućnost u stvari puko ponavljanje prošlosti.
Jedno od glavnih pitanja kod analize cene akcija je: kako odrediti njihovu fundamentalnu ili pravu vrednost. Ta prava vrednost još se naziva i «unutrašnja vrednost» (intresic value). Ona je od ogromne važnosti za investitore u akcije, finansijske analitičare, finansijske menadžere u preduzećima i za sve druge interesente, jer od poznavanja cene akcija opredeljuju svoje ponašanje i donošenje investicionih odluka. Tako, ako investitor ima saznanje da je realna vrednost akcija niža od tržišne cene, doneće odluku da je kupi. A ukoliko investitor ima saznanja da je njena realna vrednost veća od tržišne cene, velika verovatnoća je da će investitor doneti odluku da je proda.
Postoji veliki broj pristupa i modela pri određivanju realne vrednosti akcija. Modiljani i Miler su 1961. godine identifikovali četiri osnovna metoda i to:
1. analiza zasnovana na sagledavanju gotovinskog toka sredstava (cash flow analysis);
2. metod diskontovanja dividendi (discount dividend method);
3. analiza dobiti (EPS) i razvojnih mogućnosti (P/E) i
4. analiza zasnovana na sagledavanju prinosa.
Fundamentalna analiza promene cena akcija na finansijskom tržištu objašnjava pod dejstvom faktora koji dolaze iz okruženja preduzeća (političkog, ekonomskog, pravnog… ). Jedna od najranijih postavki fundamentalne analize kretanja cena akcija jeste klasična teorija koja u centar pažnje stavlja zarade koje ostvaruju kompanije. Po ovoj teoriji, bilo koja promena u faktorima koja može uticati na promenu zarade određenog sektora ili kompanije uticaće na cene akcija koje će doživeti promenu i pre nego što se očekivane promene u zaradama i dividendama dese.
Čekanje da se zarade i ostvare predstavlja i suviše sporu reakciju investitora koji želi da maksimizira profit. Drugi pravac fundamentalne analize, koji se u velikoj meri zasniva na psihološkim faktorima, jeste teorija poverenja. Kretanje cena akcija, po ovoj teoriji, određuju pad ili rast poverenja koje investitori imaju prema budućim kretanjima cena akcija, zarada i dividendi. Ako dovoljan broj investitora ima optimističan odnos u vezi sa fundamentalnim uslovima ili u pogledu budućnosti neke individualne kompanije, odlučiće se za kupovinu akcija.
U suprotnoj situaciji, kada je raspoloženje investitora prema nekoj kompaniji pesimistično, oni će zauzimati kratku poziciju prodajući akcije bez obzira na nivo fundamentalnih pokazatelja tih kompanija. Teorija poverenja može izgledati kao podvarijanta klasične teorije ali je njena suština u psihološkom pristupu pre nego u primeni kvantitativnih podataka. Glavna prednost ove teorije nad klasičnim pristupom jeste njeno objašnjenje brojnih spekulacija na tržištu koje klasična teorija nije u stanju da objasni.
I dok pristalice fundamentalne analize stavljaju u centar pažnje uticaje iz političkog i ekonomskog okruženja i psihološke faktore koji kreiraju ponašanje investitora, tehnički analitičari smatraju da se cene menjanju pod presudnim uticajem promena na samom tržištu. Štaviše, ponašanja učesnika u budućnosti izvode se iz njihovog ponašanja u prošlosti. Tehnički analitičari proučavaju samo tržišnu cenu jer se u njoj na kraju odražavaju promene svih fundamentalnih faktora. Dodajući ovoj premisi i postavku da se tržište kreće u naizmeničnim trendovima, ovi analitičari smatraju da je budućnost u stvari puko ponavljanje prošlosti.
Jedno od glavnih pitanja kod analize cene akcija je: kako odrediti njihovu fundamentalnu ili pravu vrednost. Ta prava vrednost još se naziva i «unutrašnja vrednost» (intresic value). Ona je od ogromne važnosti za investitore u akcije, finansijske analitičare, finansijske menadžere u preduzećima i za sve druge interesente, jer od poznavanja cene akcija opredeljuju svoje ponašanje i donošenje investicionih odluka. Tako, ako investitor ima saznanje da je realna vrednost akcija niža od tržišne cene, doneće odluku da je kupi. A ukoliko investitor ima saznanja da je njena realna vrednost veća od tržišne cene, velika verovatnoća je da će investitor doneti odluku da je proda.
Postoji veliki broj pristupa i modela pri određivanju realne vrednosti akcija. Modiljani i Miler su 1961. godine identifikovali četiri osnovna metoda i to:
1. analiza zasnovana na sagledavanju gotovinskog toka sredstava (cash flow analysis);
2. metod diskontovanja dividendi (discount dividend method);
3. analiza dobiti (EPS) i razvojnih mogućnosti (P/E) i
4. analiza zasnovana na sagledavanju prinosa.
CIJENA AKCIJA
UVOD
Cena akcija predstavlja najvažniji parametar poslovanja jednog akcionarskog društva i u razvijenim tržišnim ekonomijama ona predstavlja odraz uspešnosti poslovanja kompanije. S druge strane, cena akcije je bazični pokazatelj i za investitore koji na osnovu cene određuju opravdanost svog ulaganja i buduće investicione odluke.
Kako će investitori postupati na finansijskom tržištu zavisi upravo od kretanja cena akcija u poređenju sa njenom pravom odnosno unutrašnjom vrednošću. Ako je procenjena vrednost akcije iznad njene tržišne cene, racionalan investitor će se odlučiti za kupovinu akcija. Ako je procenjena vrednost ispod tržišne cene, akciju bi trebalo prodati pre nego što njena cena padne. Unutrašnja odnosno stvarna vrednost obične akcije jednaka je sadašnjoj vrednosti svih prihoda (bilo da su u pitanju metodi koji uzimaju u obzir dividende, tokove sredstava ili zarade) koji se očekuju od nje u budućnosti.
Ovaj proces kupovine i prodaje određuje tržišnu cenu akcija. Podcenjene akcije su predmet kupovine sve dok ne dostignu nivo svoje stvarne vrednosti. Suprotno, precenjene akcije se prodaju, što dovodi do pada njihove cene. Na perfektnom finansijskom tržištu, cene su uvek identične vrednosti kao rezultat pritiska naloga kupovine, s jedne strane, i prodaje sa druge strane. Međutim, kako perfektno tržište postoji samo u teoriji, vrednost akcija se kontinuirano menja kako se dolazi do novih informacija o poslovanju kompanije i promeni faktora koji su u direktnoj ili indirektnoj vezi sa poslovanjem firme. Ovi faktori koji određuju buduću cenu akcija predmet su obrade brojnih analiza. Grubo posmatrano, mogu se izdvojiti dva pristupa: fundamentalna i tehnička analiza.
Cena akcija predstavlja najvažniji parametar poslovanja jednog akcionarskog društva i u razvijenim tržišnim ekonomijama ona predstavlja odraz uspešnosti poslovanja kompanije. S druge strane, cena akcije je bazični pokazatelj i za investitore koji na osnovu cene određuju opravdanost svog ulaganja i buduće investicione odluke.
Kako će investitori postupati na finansijskom tržištu zavisi upravo od kretanja cena akcija u poređenju sa njenom pravom odnosno unutrašnjom vrednošću. Ako je procenjena vrednost akcije iznad njene tržišne cene, racionalan investitor će se odlučiti za kupovinu akcija. Ako je procenjena vrednost ispod tržišne cene, akciju bi trebalo prodati pre nego što njena cena padne. Unutrašnja odnosno stvarna vrednost obične akcije jednaka je sadašnjoj vrednosti svih prihoda (bilo da su u pitanju metodi koji uzimaju u obzir dividende, tokove sredstava ili zarade) koji se očekuju od nje u budućnosti.
Ovaj proces kupovine i prodaje određuje tržišnu cenu akcija. Podcenjene akcije su predmet kupovine sve dok ne dostignu nivo svoje stvarne vrednosti. Suprotno, precenjene akcije se prodaju, što dovodi do pada njihove cene. Na perfektnom finansijskom tržištu, cene su uvek identične vrednosti kao rezultat pritiska naloga kupovine, s jedne strane, i prodaje sa druge strane. Međutim, kako perfektno tržište postoji samo u teoriji, vrednost akcija se kontinuirano menja kako se dolazi do novih informacija o poslovanju kompanije i promeni faktora koji su u direktnoj ili indirektnoj vezi sa poslovanjem firme. Ovi faktori koji određuju buduću cenu akcija predmet su obrade brojnih analiza. Grubo posmatrano, mogu se izdvojiti dva pristupa: fundamentalna i tehnička analiza.
MENADZMENT ORGANIOVANJE
SEMINARSKI RAD IZ PREDMETA : OSNOVE MENADŽMENTA I PREDUZETNIŠTVA
TEMA:
ORGANIZOVANJE
SADRŽAJ
UVOD 4
1 UOPŠTE O ORGANIZOVANJU 5
2 ORGANIZACIONI NIVOI I RASPON UPRAVLJANJA 5
3 IZBOR RASPONA 6
4 OBUČENOST PODREĐENIH 7
5 JASNOĆA DELEGIRANJA OVLAŠĆENJA 7
6 JASNOĆA PLANOVA 7
7 KORIŠĆENJE OBJEKTIVNIH STANDARDA 7
8 BRZINA PROMENA 7
9 TEHNIKE KOMUNICIRANJA 8
10 KOLIČINA POTREBNOG LIČNOG KONTAKTA 8
11 STRUKTURA I PROCES ORGANIZOVANJA 9
11.1 Logika organizovanja 9
11.2 Neke pogrešne odluke 10
12 OVLAŠĆENJA I MOĆ 10
13 POJMOVI LINIJSKOGA I ŠTABNOGA 11
13.1 Priroda linijskih i štabnih odnosa 12
13.2 Linijsko i štabno kao odnosi ili kao organizaciona podela? 13
Zaključak 14
Literatura 15
UVOD
U današnje vreme, vreme modernog biznisa, modernog načina poslovanja i globalne trgovine, kada se ceo svet može smestiti u jedno „globalno selo“, sve ređe možemo videti organizacije zasnovane na starinskim metodama poslovanja. Jer, kako vreme odmiče, ono sa sobom nosi i izvesne promene koje moramo slediti i pravila kojih se moramo pridržavati da bismo opstali u tom svetu modernog poslovanja.
Samim tim, kompanije koje su bile zasnovane na „starim“ načinima poslovanja, polako gube na vrednosti, zaostaju u „trci“ za konkurencijom i nestaju sa „borbenog polja“ na kome se odvija „bitka za opstanak“.
“Menadžment se definise kao proces planiranja, organizovanja, vodjenja, koordinacije i kontrole ljudskih, materialnih, finansiskih, informacionih i drugih resursa, radi ostvarivanja ciljeva preduzeća pod najpovoljnijim uslovima.“
Kao jedan od bitnijih procesa menadžmenta, organizovanje, je tema ovog rada, prema tome konkretniji razlog za izbor ove teme nije potrebno posebno isticati. Organizovanje je drugi element menadžmenta, i jasno je da bez te važne karike u menadžmentu ne bi mogli da se ostvare efektivni i efikasni ciljevi preduzeća.
1 UOPŠTE O ORGANIZOVANJU
organizovanje sadrži
1. proverljive ciljeve
2. jasno shvatanje glavnih dužnosti ili aktivnosti za realizaciju ciljeva
3. dogovoreno područje odlučivanja ili ovlašćenja nosioca uloga
organizovanje predstavlja:
1. ustanovljavanje i klasifikovanje potrebnih aktivnosti
2. grupisanje neophodnih aktivnosti za postizanje ciljeva
3. dodeljivanje svake grupe aktivnosti pojedinom menadžeru zajedno sa ovlašćenjima neophodnim za njihovo nadgledanje
4. osiguranje koordinacije u organizovanoj strukturi i to horizontalne i vertikalne
Organizaciona struktura
razjašnjava ko će obavljati koje zadatke i ko je odgovoran za koje rezultate.
Delovi organizacije (departments)
predstavljaju posebnu celinu u organizaciji ili njen ogranak nad kojim menadžer ima ovlašćenja radi obavljanja određenih aktivnosti. (proizvodnja, odeljenje prodaje, ogranak u drugom gradu, sekciji za istraživanje tržišta itd.
primer hijerarhijskih odnosa
1. predsednik kompanije
2. podpredsednik – jednu celimu u okviru kompanije (a division)
3. direktor sektora (a department)
4. menadžer ogranka (a branch)
5. šef sekcije (a section)
2 ORGANIZACIONI NIVOI I RASPON UPRAVLJANJA
Nivoi organizacije postoje zbog ograničenja raspona upravljanja. Drugim rečima, organizacioni nivoi postoje zbog toga što menadžer može efikasno da nadgleda samo ograničen broj ljudi, premda je taj broj različit zavisno od situacije. Odnosi između raspona upravljanja i organizacionih nivoa prikazani su na slici :
a) Organizacija sa uskim rasponima
Prednosti: Nedostaci:
- nadgledanje iz blizine - nadređeni se obično suviše uključuju u rad
- kontrola iz blizine podređenih
- brza komunikacija između - mnogo nivoa menadžmenta
podređenih i nadređenih - visoki troškovi zbog mnogo nivoa
- prevelika udaljenost između najvišeg i najnižeg
nivoa
b) Organizacija sa širokim rasponima
Prednosti: Nedostaci:
- tendencija da preopterećeni
- potrebne su jasne politike nadređeni postanu “uska grla”
- podređeni moraju da bude pažljivo u odlučivanju
odabrani - opasnost da nadređeni izgubi
kontrolu
- zahteva izuzetno kvalitetne
menadžere
Organizovane strukture sa uskim i širokim rasponima
3 IZBOR RASPONA
U svakoj organizaciji mora da se odluči sa kolikim brojem podređenih može da upravlja jedan nadređeni. Istraživači menadžmenta su ustanovili da je taj broj ljudi obično četiri i osam podređenih na višim nivoima organizacije, kao i osam i petnaest ili i više na nižim nivoima.
4 OBUČENOST PODREĐENIH
Što je bolja obučenost podređenih, tada je manji broj neophodnih odnosa nadređeni- podređeni. Podređeni koji su dobro obučeni potrebno je ne samo manje vremena od njihovih menadžera, već i manje kontakata s njima.
U novim se i složenim industrijama povećavaju programi obuke.
Primer:
- menadžeri u železničkom saobraćaju,
- menadžeri u industriji aviona.
5 JASNOĆA DELEGIRANJA OVLAŠĆENJA
Najozbiljniji simptom uticaja loše organizacije na stepen upravljanja je neodgovarajuće i nejasno delegiranje ovlašćenja.
Ako menadžer jasno delegira ovlašćenja - uz minimum menadžerove pažnje i vremena.
6 JASNOĆA PLANOVA
Kada su planovi jasno određeni, lako ih je moguće ostvariti; ako su delegirana ovlašćenja neophodna za njihovo realizovanje i ako podređeni razume šta se očekuje, tada će da bude potrebno malo vremena menadžeru za nadgledanje. Takav je često slučaj rukovodioca proizvodnje kod operacija koje se često ponavljaju. Na primer, u jednom velikom preduzeću konfekcije rukovodioci proizvodnje su zadovoljavajuće obavili svoj posao čak sa trideset podređenih.
7 KORIŠĆENJE OBJEKTIVNIH STANDARDA
Menadžer mora utvrditi, bilo ličnim posmatranjem ili korišćenjem objektivnih standarda, da li podređeni ispunjava planove. Očigledno, dobri objektivni standardi koji jednostavno razotkrivaju sva odstupanja od planova, omogućavaju menadžerima da izbegnu mnoge kontakte koji oduzimaju vreme, tako da usmere pažnju na izuzetke u trenutcima koji su presudni za uspešno izvršenje planova.
8 BRZINA PROMENA
Neka se preduzeća menjaju brže nego druga. Brzina promena je važna determinanta stepena u kojem može da se formuliše zadatak i da se održi njegova stabilnost. Brzinom promena bi se mogla objasniti organizaciona struktura kompanija, koje funkcionišu sa širokim rasponom upravljanja i s druge strane vrlo uskim rasponom upravljanja kakav je koristio Ajzenhauer tokom Drugog svetskog rata.
Učinak sporosti promena na formulisanje zadataka i na obuku podređenih dramatično se ogleda u organizaciji Rimske katoličke crkve. Promene u procedurama i politikama pripremaju se desetinama godina, a glavni su ciljevi ostali isti već gotovo 2000 godina.
9 TEHNIKE KOMUNICIRANJA
Efikasnost korišćenja tehnika komuniciranja takođe utiče na raspon upravljanja. Objektivni standardi kontrole su u neku ruku sredstvo komuniciranja, ali i mnoge druge tehnike smanjuju vreme potrošeno s podređenima.
Ako svaki plan, ulaza, naredbi ili smernica mora da bude prenet ličnim kontaktom i svaka promena organizacije ili problem kadrovskog popunjavanja moraju da budu rešavana usmenim kontaktom, menadžerovo vreme će očigledno da bude mnogo opterećeno. Neki rukovodioci koriste pomoćnike ili administrativno osoblje za komuniciranje kako bi im olakšali sređivanje njihovih problema s podređenima. Pismene preporuke podređenih, u kojima se iznose važna razmišljanja, često ubrzavaju donošenje odluka. Neki rukovodioci proširuju svoj raspon upravljanja insistirajući na sažetom podnošenju pismenih preporuka, čak i kad se radi o izuzetno važnim odlukama. Dobro obrazložena i izložena preporuka može rukovodiocu da donese dobru odluku za nekoliko minuta, dok bi i najefikasniji sastanak trajao sat vremena.
Sposobnost jasnog i sažetog saopštavanja planova i uputstava takođe doprinosi proširenju menadžerovog raspona. Podređeni koji, po odlasku iz kancelarije nadređenog ili nakon što je primio uputstva, još uvek nije siguran šta se traži, ili šta je bilo rečeno, pre ili kasnije će sigurno tražiti nove sastanke. Posao podređenog znatno olakšava nadređeni koji zna dobro i precizno da se izrazi. Menadžerov opušteni, ležeran stil može podređenima da bude prijatan, ali kada se ta ležernost izrodi u zbrku i izgubljeno vreme, jako će smanjiti efikasan raspon upravljanja, a često i moral.
10 KOLIČINA POTREBNOG LIČNOG KONTAKTA
U mnogim su slučajevima neophodni direktni susreti. Mnoge se situacije ne mogu u potpunosti rešavati pismenim izveštajima, podsetnicama, iskazima planskim dokumentima ili načinima komuniciranja u kojima nema ličnog kontakta. Rukovodilac će možda oceniti da bi bilo važno i motivaciono za podređene ako se sastanu s njima i rasprave probleme razmenom mišljenja na sastanku. Neki su problemi toliko delikatni da se mogu srediti samo sastancima oči u oči. Postoje i druge situacije u kojima je lični kontakt najbolji način ukazivanja na problem, davanja uputstava podređenom ili sticanja “osećanja” šta ljudi stvarno misle o nečemu. Takođe se postavlja pitanje koliko bi utrošeno vreme na lični kontakt bilo mnogo bolje iskorišćeno da je bilo posvećeno razmišljanju i proučavanju.
S druge strane ima se utisak da mnoge kompanije nisu dovoljno svesne kako novije tehnike bavljenja osobljem pogađaju rukovodioce iz prve linije kojima raspon upravljanja često nadmašuje njihove sposobnosti da mu udovolje.
Ocenjivanje uspešnosti, programi osiguranja, postupci pritužbi i druga kadrovska pitanja, koja sada zahtevaju vreme rukovodilaca u direktnim kontaktima, smanjili su njihov tradicionalno širok raspon. Želi se reći da se te inovacije ne isplate, već da se ograničenja raspona upravljanja moraju proceniti imajući u vidu te činioce. Možda je dostignuta tačka u kojoj su rukovodioci na prvom nivou, s tradicionalno velikim brojem podređenih- najzaposleniji menadžeri.
11 STRUKTURA I PROCES ORGANIZOVANJA
“Da bi se organizovanje posmatralo kao proces, potrebno je razmotriti nekoliko osnovnih načela. Prvo, struktura mora da odražava ciljeve i planove, budući da se, iz njih izvode aktivnosti. Drugo, ona mora da odražava ovlašćenja, koja ima uprava preduzeća. Ovlašćenja su, u nekoj organizaciji, društveno determinisano pravo odlučivanja po nahođenju; kao takve podložne su promenama.
Treće, organizaciona struktura, kao i svaki plan, mora da odražava svoje okruženje. Kao što pretpostavke plana mogu da budu ekonomske, tehnološke, političke, socijalne ili etičke, takve mogu da bude i pretpostavke organizacione strukture. Ona mora da bude oblikovana tako da funkcioniše, da dopušta doprinose pripadnika grupe i da olakša ljudima efikasno postizanje ciljeva u promenama budućnosti. Takva organizaciona struktura ne može nikada da bude statična. Nema neke određene organizacione strukture koja bi bila najbolja u svim mogućim situacijama. Efikasna organizaciona struktura zavisi od situacije.
Četvrto, s obzirom da je organizacija popunjena ljudima mora se, pri grupisanju aktivnosti i stvaranju odnosa ovlašćenja u okviru organizacione strukture, voditi računa o ljudskim ograničenjima i običajima. To ne znači da se organizaciona struktura mora oblikovati prema pojedincima umesto prema ciljevima i pratećim aktivnostima. Međutim, važno je imati u vidu vrste ljudi koji čine organizaciju. “
11.1 Logika organizovanja
Postoji osnovna logika organizovanja. Iako su koraci 1 i 2 zapravo delovi planiranja, proces organizovanja se sastoji od sledećih šest koraka:
1. Utvrđivanje ciljeva preduzeća
2. Formulisanje pomoćnih ciljeva, politika i planova
3. Ustanovljavanje i klasifikovanje aktivnosti koje su potrebne da bi se ovi ostvarili
4. Grupisanje tih aktivnosti imajući u vidu raspoložive ljudske i materijalne resurse i najbolji način njihove upotrebe u datim okolnostima
5. Delegiranje ovlašćenja potrebnih za sprovođenje tih aktivnosti čelniku svake grupe
6. Horizontalno i vertikalno povezivanje grupa odnosima ovlašćenja i tokovima informacija
11.2 Neke pogrešne odluke
Organizovanje ne podrazumeva krajnju specijalizaciju po zanimanjima zbog koje je u mnogo slučajeva rad nezanimljiv, dosadan i nepotrebno ograničen. Nema u organizaciji samoj po sebi ničega što bi to nalagalo. Kada se kaže da zadaci moraju da budu određeni, to ne znači da oni moraju da bude ograničeni i mehanički. Na organizatoru je da, imajući u vidu željene rezultate, razmotri da li treba zadatke rastaviti na najmanje delove - kao kod tipične pokretne trake- ili ih treba odrediti dovoljno široko da obuhvate konstrukciju, proizvodnju i prodaju mašine. U svakoj organizaciji poslovi mogu da se odrede tako da dopuste malo ili nimalo lične slobode odlučivanja ili najšire moguće odlučivanje po nahođenju. Ne sme se zaboraviti da ne postoji neki najbolji način organizovanja i da primena teorije organizacione strukture mora da vodi računa o situaciji.
12 OVLAŠĆENJA I MOĆ
Bitno je ustanoviti pre ovlašćenja u organizaciji, razliku između ovlašćenja i moći. “Moć, pojam mnogo širi od ovlašćenja, je sposobnost pojedinaca ili grupa da podstaknu ili utiču na verovanja ili delovanja drugih pojedinaca ili grupa.” “Ovlašćenje u organizaciji je pravo koje pripada nekom položaju da po nahođenju donosi odluke koje imaju uticaja na druge. Naravno, to jeste jedna vrsta moći, ali moći u organizacionom okviru.”
Legitimna moć se normalno javlja s položajem i proizlazi iz našeg kulturnog sistema prava, obaveza i dužnosti, na osnovu kojeg ljudi prihvataju "položaj" kao "legitiman". U privatnom preduzeću, ovlašćenje položaja nastaje prvenstveno iz društvene institucije ("grupe prava”) privatnog vlasništva. U delovanju države, ta se ovlašćenja zasnivaju na instituciji predstavničke vlasti. Saobraćajni policajac koji vam uruči prijavu za prekršaj ima moć da to učini jer imamo sistem predstavničke vlasti u kojem smo izabrali zastupnike da stvaraju zakone i osiguraju njihovo sprovođenje.
Moć može takođe da proizlazi iz stručnosti osobe ili grupe. To je moć znanja. Lekari, pravnici i univerzitetski profesori mogu da imatju znatan uticaj na druge jer su cenjeni zbog svojih posebnih znanja. Moć takođe može da počiva na ugledu, to jest, na uticaju koji ljudi ili grupe mogu da ostvare zbog toga što drugi veruju u njih i njihove ideje. Tako je Martin Luter King imao vrlo malo legitimne moći ali je snagom svoje ličnosti, svojim idejama i svojom sposobnošću javnog govora, snažno uticao na ponašanje mnogih ljudi. Slična bi mogla da bude moć filmske zvezde ili ratnog junaka.
Pored toga, moć proizilazi iz okolnosti da neki ljudi mogu da nagrađuju. Kupoprodajni zastupnici, s malom moći položaja, mogu da imaju veliki uticaj zbog mogućnosti da ubrzaju ili uspore isporuku neophodnog rezervnog dela. Isto tako, univerzitetski profesori imaju veliku moć nagrađivanja; oni mogu da daju ili ne daju visoku ocenu.
Dalja vrsta moći je moć prisile. Iako je usko povezana s moći nagrađivanja i obično proizlazi iz legitimne moći, to je moć kažnjavanja, bilo otpuštanjem podređenog, bilo odbijanjem zaslužene povišice.
Iako organizaciona ovlašćenja jesu moć odlučivanja po nahođenju, ona gotovo uvek proizilaze iz moći položaja, legitimne moći. Kad ljudi govore o ovlašćenjima u menedžerskim okvirima, oni obično imaju u vidu moć položaja. Drugi su pak činioci na primer ukupnost ličnih svojstava i stil ophođenja s ljudima, elementi vodstva.
13 POJMOVI LINIJSKOGA I ŠTABNOGA
Velika su razilaženja nastala, i u literaturi i među menedžerima, oko značenja pojmova "linijskoga" i "štabnoga”. Zbog toga verojatno nema područja u menedžmentu koje bi stvaralo više poteškoća, trvenja i gubitka na vremenu i efikasnosti. Međutim, linijski i štabni odnosi su važni kao način života u organizaciji, a odnosi ovlašćenja pripadnika organizacije utiču na poslovanje preduzeća.
Po jednom široko prihvaćenom shvatanju linijskog i štabnog smatra se da su linijske one funkcije koje imaju direktan uticaj na postizanje ciljeva preduzeća. S druge strane, štabne funkcije su one koje pomažu linijskom osoblju da što efinasnije radi na postizanju tih ciljeva. Ljudi koji prihvataju to shvatanje gotovo uvek svrstavaju proizvodnju i prodaju (i ponekad finansije) u linijske funkcije, a nabavku, računovodstvo, kadrovske poslove, održavanje pogona i kontrolu kvaliteta u štabne funkcije.
Nesporazumi koji nastaju iz takvog shvatanja odmah su vidljivi. Tvrdi se na primer da nabavka samo pomaže pri postizanju glavnih ciljeva preduzeća jer, za razliku od proizvodnih delova kao što su bojenje ili sastavljanje delova, ona nije direktno neophodna. Da li je za postizanje ciljeva preduzeća nabavka zaista malo manje neophodna nego proizvodni delovi? Zar kompanija ne bi mogla da nagomila obojene ili sastavljene delove i da bude neko vreme obezbeđenih sa tim delovima, baš kao što bi neko vreme mogla i bez nabavke? Zar se ne bi moglo postaviti isto pitanje i za druge takozvana štabna odelenja i odelenja usluga kao što su računovodstvo, kadrovsko odelenje i održavanje pogona? Verovatno nema ničega što bi moglo potpunije da zaustavi zadovoljavajuću proizvodnju i prodaju većine proizvedenih dobara od nedostatka kontrole kvaliteta.
13.1 Priroda linijskih i štabnih odnosa
Preciznije i logički ispravno je shvatanje linijskog i štabnog da se u oba slučaja radi naprosto o odnosima. “Linijska ovlašćenja daju nadređenome područje ovlašćenja nad podređenim.”- (Smatra se da smanjivanjem formalnog ovlašćenja, ono mora da bude povećano uticajem.) – “Ona postoje u svim organizacijama kao neprekidna lestvica ili niz stepenica.” Prema tome, postoji skalarno načelo u organizaciji: što je jasnija linija ovlašćenja od najvišeg položaja u upravi preduzeća do svakog podređenog položaja, to će jasnija biti odgovornost za donošenje odluka i to efikasnija komunikacija u okviru organizacije. U mnogim velikim preduzećima ta lestvica je duga i složena ali, čak i u najmanjima, sama činjenica organizacije uvodi skalarno načelo.
Prema tome, iz skalarnog načela postaje očigledno da su linijska ovlašćenja odnos u kojem nadređeni direktno nadgleda podređenog - odnos ovlašćenja u direktnoj liniji ili lestvici.
Priroda štabnih odnosa je savetodavna. Funkcija ljudi u čisto štabnom svojstvu je da ispituju, istražuju i daju savete linijskim menedžerima.
13.2 Linijsko i štabno kao odnosi ili kao organizaciona podela?
Neki menedžeri i autori smatraju linije i štabove vrstama odelenja. Iako odelenje može da bude u pretežno linijskom ili pretežno štabnom položaju u odnosu na ostala odelenja, linijsko i štabno se razlikuje po odnosima ovlašćenja, a ne po tome šta ljudi rade.
Kad se pogleda organizaciona struktura kao celina, izbija na videlo opšti karakter linijskih i štabnih odnosa u celoj organizaciji. Neka su odelenja u svom odnosu prema celoj organizaciji pretežno štabna; drugi su prvenstveno linijska.
Iako je često pogodno, pa čak i ispravno da se nazove jedno odelenje linijskim, a drugo štabno, nisu njihove aktivnosti ono što karakteriše ta odelenja. Linijsko i štabno se karakteriše odnosima, a ne odelenjskim aktivnostima.
ZAKLJUČAK
Godinama unazad naučnici pokušavaju da daju odgovor na pitanja: kakvu ulogu ima menadžer i kakve atribute mora da poseduje. Najčešći odgovor na prvo pitanje je: menadžer je lider i kameleon sposoban i spreman čovek. Najčešći odgovor na drugo pitanje je: znanje, kreativnost, originalnost i smisao za organizovanje i motivisanje. Šeldrejk je razvio teoriju o morfogenom polju koje utiče na formiranje kluture jedne društvene zajednice, koja nama, i mnogim drugim zajednicama ne ide u prilog. Ono što se mora imati na umu jeste da svest jedne društvene zajednice, njeni običaji, moral i kultura utiču na formiranje i funkcionisanje menadžmenta kao procesa. Primera radi: japanski model menadžmenta, koji mnogi stručnjaci smatraju idelanim, ne funkcioniše svuda podjednako dobro kao u svojoj postojbini. Menadžer i menadžment moraju biti po meri društva: uskladjeni sa društvenim procesima i globalnim trendovima na optimalan način. Usklađivanje je veoma zahtevan zadatak, jer korenite promene uvek izazivaju otpor.
TEMA:
ORGANIZOVANJE
SADRŽAJ
UVOD 4
1 UOPŠTE O ORGANIZOVANJU 5
2 ORGANIZACIONI NIVOI I RASPON UPRAVLJANJA 5
3 IZBOR RASPONA 6
4 OBUČENOST PODREĐENIH 7
5 JASNOĆA DELEGIRANJA OVLAŠĆENJA 7
6 JASNOĆA PLANOVA 7
7 KORIŠĆENJE OBJEKTIVNIH STANDARDA 7
8 BRZINA PROMENA 7
9 TEHNIKE KOMUNICIRANJA 8
10 KOLIČINA POTREBNOG LIČNOG KONTAKTA 8
11 STRUKTURA I PROCES ORGANIZOVANJA 9
11.1 Logika organizovanja 9
11.2 Neke pogrešne odluke 10
12 OVLAŠĆENJA I MOĆ 10
13 POJMOVI LINIJSKOGA I ŠTABNOGA 11
13.1 Priroda linijskih i štabnih odnosa 12
13.2 Linijsko i štabno kao odnosi ili kao organizaciona podela? 13
Zaključak 14
Literatura 15
UVOD
U današnje vreme, vreme modernog biznisa, modernog načina poslovanja i globalne trgovine, kada se ceo svet može smestiti u jedno „globalno selo“, sve ređe možemo videti organizacije zasnovane na starinskim metodama poslovanja. Jer, kako vreme odmiče, ono sa sobom nosi i izvesne promene koje moramo slediti i pravila kojih se moramo pridržavati da bismo opstali u tom svetu modernog poslovanja.
Samim tim, kompanije koje su bile zasnovane na „starim“ načinima poslovanja, polako gube na vrednosti, zaostaju u „trci“ za konkurencijom i nestaju sa „borbenog polja“ na kome se odvija „bitka za opstanak“.
“Menadžment se definise kao proces planiranja, organizovanja, vodjenja, koordinacije i kontrole ljudskih, materialnih, finansiskih, informacionih i drugih resursa, radi ostvarivanja ciljeva preduzeća pod najpovoljnijim uslovima.“
Kao jedan od bitnijih procesa menadžmenta, organizovanje, je tema ovog rada, prema tome konkretniji razlog za izbor ove teme nije potrebno posebno isticati. Organizovanje je drugi element menadžmenta, i jasno je da bez te važne karike u menadžmentu ne bi mogli da se ostvare efektivni i efikasni ciljevi preduzeća.
1 UOPŠTE O ORGANIZOVANJU
organizovanje sadrži
1. proverljive ciljeve
2. jasno shvatanje glavnih dužnosti ili aktivnosti za realizaciju ciljeva
3. dogovoreno područje odlučivanja ili ovlašćenja nosioca uloga
organizovanje predstavlja:
1. ustanovljavanje i klasifikovanje potrebnih aktivnosti
2. grupisanje neophodnih aktivnosti za postizanje ciljeva
3. dodeljivanje svake grupe aktivnosti pojedinom menadžeru zajedno sa ovlašćenjima neophodnim za njihovo nadgledanje
4. osiguranje koordinacije u organizovanoj strukturi i to horizontalne i vertikalne
Organizaciona struktura
razjašnjava ko će obavljati koje zadatke i ko je odgovoran za koje rezultate.
Delovi organizacije (departments)
predstavljaju posebnu celinu u organizaciji ili njen ogranak nad kojim menadžer ima ovlašćenja radi obavljanja određenih aktivnosti. (proizvodnja, odeljenje prodaje, ogranak u drugom gradu, sekciji za istraživanje tržišta itd.
primer hijerarhijskih odnosa
1. predsednik kompanije
2. podpredsednik – jednu celimu u okviru kompanije (a division)
3. direktor sektora (a department)
4. menadžer ogranka (a branch)
5. šef sekcije (a section)
2 ORGANIZACIONI NIVOI I RASPON UPRAVLJANJA
Nivoi organizacije postoje zbog ograničenja raspona upravljanja. Drugim rečima, organizacioni nivoi postoje zbog toga što menadžer može efikasno da nadgleda samo ograničen broj ljudi, premda je taj broj različit zavisno od situacije. Odnosi između raspona upravljanja i organizacionih nivoa prikazani su na slici :
a) Organizacija sa uskim rasponima
Prednosti: Nedostaci:
- nadgledanje iz blizine - nadređeni se obično suviše uključuju u rad
- kontrola iz blizine podređenih
- brza komunikacija između - mnogo nivoa menadžmenta
podređenih i nadređenih - visoki troškovi zbog mnogo nivoa
- prevelika udaljenost između najvišeg i najnižeg
nivoa
b) Organizacija sa širokim rasponima
Prednosti: Nedostaci:
- tendencija da preopterećeni
- potrebne su jasne politike nadređeni postanu “uska grla”
- podređeni moraju da bude pažljivo u odlučivanju
odabrani - opasnost da nadređeni izgubi
kontrolu
- zahteva izuzetno kvalitetne
menadžere
Organizovane strukture sa uskim i širokim rasponima
3 IZBOR RASPONA
U svakoj organizaciji mora da se odluči sa kolikim brojem podređenih može da upravlja jedan nadređeni. Istraživači menadžmenta su ustanovili da je taj broj ljudi obično četiri i osam podređenih na višim nivoima organizacije, kao i osam i petnaest ili i više na nižim nivoima.
4 OBUČENOST PODREĐENIH
Što je bolja obučenost podređenih, tada je manji broj neophodnih odnosa nadređeni- podređeni. Podređeni koji su dobro obučeni potrebno je ne samo manje vremena od njihovih menadžera, već i manje kontakata s njima.
U novim se i složenim industrijama povećavaju programi obuke.
Primer:
- menadžeri u železničkom saobraćaju,
- menadžeri u industriji aviona.
5 JASNOĆA DELEGIRANJA OVLAŠĆENJA
Najozbiljniji simptom uticaja loše organizacije na stepen upravljanja je neodgovarajuće i nejasno delegiranje ovlašćenja.
Ako menadžer jasno delegira ovlašćenja - uz minimum menadžerove pažnje i vremena.
6 JASNOĆA PLANOVA
Kada su planovi jasno određeni, lako ih je moguće ostvariti; ako su delegirana ovlašćenja neophodna za njihovo realizovanje i ako podređeni razume šta se očekuje, tada će da bude potrebno malo vremena menadžeru za nadgledanje. Takav je često slučaj rukovodioca proizvodnje kod operacija koje se često ponavljaju. Na primer, u jednom velikom preduzeću konfekcije rukovodioci proizvodnje su zadovoljavajuće obavili svoj posao čak sa trideset podređenih.
7 KORIŠĆENJE OBJEKTIVNIH STANDARDA
Menadžer mora utvrditi, bilo ličnim posmatranjem ili korišćenjem objektivnih standarda, da li podređeni ispunjava planove. Očigledno, dobri objektivni standardi koji jednostavno razotkrivaju sva odstupanja od planova, omogućavaju menadžerima da izbegnu mnoge kontakte koji oduzimaju vreme, tako da usmere pažnju na izuzetke u trenutcima koji su presudni za uspešno izvršenje planova.
8 BRZINA PROMENA
Neka se preduzeća menjaju brže nego druga. Brzina promena je važna determinanta stepena u kojem može da se formuliše zadatak i da se održi njegova stabilnost. Brzinom promena bi se mogla objasniti organizaciona struktura kompanija, koje funkcionišu sa širokim rasponom upravljanja i s druge strane vrlo uskim rasponom upravljanja kakav je koristio Ajzenhauer tokom Drugog svetskog rata.
Učinak sporosti promena na formulisanje zadataka i na obuku podređenih dramatično se ogleda u organizaciji Rimske katoličke crkve. Promene u procedurama i politikama pripremaju se desetinama godina, a glavni su ciljevi ostali isti već gotovo 2000 godina.
9 TEHNIKE KOMUNICIRANJA
Efikasnost korišćenja tehnika komuniciranja takođe utiče na raspon upravljanja. Objektivni standardi kontrole su u neku ruku sredstvo komuniciranja, ali i mnoge druge tehnike smanjuju vreme potrošeno s podređenima.
Ako svaki plan, ulaza, naredbi ili smernica mora da bude prenet ličnim kontaktom i svaka promena organizacije ili problem kadrovskog popunjavanja moraju da budu rešavana usmenim kontaktom, menadžerovo vreme će očigledno da bude mnogo opterećeno. Neki rukovodioci koriste pomoćnike ili administrativno osoblje za komuniciranje kako bi im olakšali sređivanje njihovih problema s podređenima. Pismene preporuke podređenih, u kojima se iznose važna razmišljanja, često ubrzavaju donošenje odluka. Neki rukovodioci proširuju svoj raspon upravljanja insistirajući na sažetom podnošenju pismenih preporuka, čak i kad se radi o izuzetno važnim odlukama. Dobro obrazložena i izložena preporuka može rukovodiocu da donese dobru odluku za nekoliko minuta, dok bi i najefikasniji sastanak trajao sat vremena.
Sposobnost jasnog i sažetog saopštavanja planova i uputstava takođe doprinosi proširenju menadžerovog raspona. Podređeni koji, po odlasku iz kancelarije nadređenog ili nakon što je primio uputstva, još uvek nije siguran šta se traži, ili šta je bilo rečeno, pre ili kasnije će sigurno tražiti nove sastanke. Posao podređenog znatno olakšava nadređeni koji zna dobro i precizno da se izrazi. Menadžerov opušteni, ležeran stil može podređenima da bude prijatan, ali kada se ta ležernost izrodi u zbrku i izgubljeno vreme, jako će smanjiti efikasan raspon upravljanja, a često i moral.
10 KOLIČINA POTREBNOG LIČNOG KONTAKTA
U mnogim su slučajevima neophodni direktni susreti. Mnoge se situacije ne mogu u potpunosti rešavati pismenim izveštajima, podsetnicama, iskazima planskim dokumentima ili načinima komuniciranja u kojima nema ličnog kontakta. Rukovodilac će možda oceniti da bi bilo važno i motivaciono za podređene ako se sastanu s njima i rasprave probleme razmenom mišljenja na sastanku. Neki su problemi toliko delikatni da se mogu srediti samo sastancima oči u oči. Postoje i druge situacije u kojima je lični kontakt najbolji način ukazivanja na problem, davanja uputstava podređenom ili sticanja “osećanja” šta ljudi stvarno misle o nečemu. Takođe se postavlja pitanje koliko bi utrošeno vreme na lični kontakt bilo mnogo bolje iskorišćeno da je bilo posvećeno razmišljanju i proučavanju.
S druge strane ima se utisak da mnoge kompanije nisu dovoljno svesne kako novije tehnike bavljenja osobljem pogađaju rukovodioce iz prve linije kojima raspon upravljanja često nadmašuje njihove sposobnosti da mu udovolje.
Ocenjivanje uspešnosti, programi osiguranja, postupci pritužbi i druga kadrovska pitanja, koja sada zahtevaju vreme rukovodilaca u direktnim kontaktima, smanjili su njihov tradicionalno širok raspon. Želi se reći da se te inovacije ne isplate, već da se ograničenja raspona upravljanja moraju proceniti imajući u vidu te činioce. Možda je dostignuta tačka u kojoj su rukovodioci na prvom nivou, s tradicionalno velikim brojem podređenih- najzaposleniji menadžeri.
11 STRUKTURA I PROCES ORGANIZOVANJA
“Da bi se organizovanje posmatralo kao proces, potrebno je razmotriti nekoliko osnovnih načela. Prvo, struktura mora da odražava ciljeve i planove, budući da se, iz njih izvode aktivnosti. Drugo, ona mora da odražava ovlašćenja, koja ima uprava preduzeća. Ovlašćenja su, u nekoj organizaciji, društveno determinisano pravo odlučivanja po nahođenju; kao takve podložne su promenama.
Treće, organizaciona struktura, kao i svaki plan, mora da odražava svoje okruženje. Kao što pretpostavke plana mogu da budu ekonomske, tehnološke, političke, socijalne ili etičke, takve mogu da bude i pretpostavke organizacione strukture. Ona mora da bude oblikovana tako da funkcioniše, da dopušta doprinose pripadnika grupe i da olakša ljudima efikasno postizanje ciljeva u promenama budućnosti. Takva organizaciona struktura ne može nikada da bude statična. Nema neke određene organizacione strukture koja bi bila najbolja u svim mogućim situacijama. Efikasna organizaciona struktura zavisi od situacije.
Četvrto, s obzirom da je organizacija popunjena ljudima mora se, pri grupisanju aktivnosti i stvaranju odnosa ovlašćenja u okviru organizacione strukture, voditi računa o ljudskim ograničenjima i običajima. To ne znači da se organizaciona struktura mora oblikovati prema pojedincima umesto prema ciljevima i pratećim aktivnostima. Međutim, važno je imati u vidu vrste ljudi koji čine organizaciju. “
11.1 Logika organizovanja
Postoji osnovna logika organizovanja. Iako su koraci 1 i 2 zapravo delovi planiranja, proces organizovanja se sastoji od sledećih šest koraka:
1. Utvrđivanje ciljeva preduzeća
2. Formulisanje pomoćnih ciljeva, politika i planova
3. Ustanovljavanje i klasifikovanje aktivnosti koje su potrebne da bi se ovi ostvarili
4. Grupisanje tih aktivnosti imajući u vidu raspoložive ljudske i materijalne resurse i najbolji način njihove upotrebe u datim okolnostima
5. Delegiranje ovlašćenja potrebnih za sprovođenje tih aktivnosti čelniku svake grupe
6. Horizontalno i vertikalno povezivanje grupa odnosima ovlašćenja i tokovima informacija
11.2 Neke pogrešne odluke
Organizovanje ne podrazumeva krajnju specijalizaciju po zanimanjima zbog koje je u mnogo slučajeva rad nezanimljiv, dosadan i nepotrebno ograničen. Nema u organizaciji samoj po sebi ničega što bi to nalagalo. Kada se kaže da zadaci moraju da budu određeni, to ne znači da oni moraju da bude ograničeni i mehanički. Na organizatoru je da, imajući u vidu željene rezultate, razmotri da li treba zadatke rastaviti na najmanje delove - kao kod tipične pokretne trake- ili ih treba odrediti dovoljno široko da obuhvate konstrukciju, proizvodnju i prodaju mašine. U svakoj organizaciji poslovi mogu da se odrede tako da dopuste malo ili nimalo lične slobode odlučivanja ili najšire moguće odlučivanje po nahođenju. Ne sme se zaboraviti da ne postoji neki najbolji način organizovanja i da primena teorije organizacione strukture mora da vodi računa o situaciji.
12 OVLAŠĆENJA I MOĆ
Bitno je ustanoviti pre ovlašćenja u organizaciji, razliku između ovlašćenja i moći. “Moć, pojam mnogo širi od ovlašćenja, je sposobnost pojedinaca ili grupa da podstaknu ili utiču na verovanja ili delovanja drugih pojedinaca ili grupa.” “Ovlašćenje u organizaciji je pravo koje pripada nekom položaju da po nahođenju donosi odluke koje imaju uticaja na druge. Naravno, to jeste jedna vrsta moći, ali moći u organizacionom okviru.”
Legitimna moć se normalno javlja s položajem i proizlazi iz našeg kulturnog sistema prava, obaveza i dužnosti, na osnovu kojeg ljudi prihvataju "položaj" kao "legitiman". U privatnom preduzeću, ovlašćenje položaja nastaje prvenstveno iz društvene institucije ("grupe prava”) privatnog vlasništva. U delovanju države, ta se ovlašćenja zasnivaju na instituciji predstavničke vlasti. Saobraćajni policajac koji vam uruči prijavu za prekršaj ima moć da to učini jer imamo sistem predstavničke vlasti u kojem smo izabrali zastupnike da stvaraju zakone i osiguraju njihovo sprovođenje.
Moć može takođe da proizlazi iz stručnosti osobe ili grupe. To je moć znanja. Lekari, pravnici i univerzitetski profesori mogu da imatju znatan uticaj na druge jer su cenjeni zbog svojih posebnih znanja. Moć takođe može da počiva na ugledu, to jest, na uticaju koji ljudi ili grupe mogu da ostvare zbog toga što drugi veruju u njih i njihove ideje. Tako je Martin Luter King imao vrlo malo legitimne moći ali je snagom svoje ličnosti, svojim idejama i svojom sposobnošću javnog govora, snažno uticao na ponašanje mnogih ljudi. Slična bi mogla da bude moć filmske zvezde ili ratnog junaka.
Pored toga, moć proizilazi iz okolnosti da neki ljudi mogu da nagrađuju. Kupoprodajni zastupnici, s malom moći položaja, mogu da imaju veliki uticaj zbog mogućnosti da ubrzaju ili uspore isporuku neophodnog rezervnog dela. Isto tako, univerzitetski profesori imaju veliku moć nagrađivanja; oni mogu da daju ili ne daju visoku ocenu.
Dalja vrsta moći je moć prisile. Iako je usko povezana s moći nagrađivanja i obično proizlazi iz legitimne moći, to je moć kažnjavanja, bilo otpuštanjem podređenog, bilo odbijanjem zaslužene povišice.
Iako organizaciona ovlašćenja jesu moć odlučivanja po nahođenju, ona gotovo uvek proizilaze iz moći položaja, legitimne moći. Kad ljudi govore o ovlašćenjima u menedžerskim okvirima, oni obično imaju u vidu moć položaja. Drugi su pak činioci na primer ukupnost ličnih svojstava i stil ophođenja s ljudima, elementi vodstva.
13 POJMOVI LINIJSKOGA I ŠTABNOGA
Velika su razilaženja nastala, i u literaturi i među menedžerima, oko značenja pojmova "linijskoga" i "štabnoga”. Zbog toga verojatno nema područja u menedžmentu koje bi stvaralo više poteškoća, trvenja i gubitka na vremenu i efikasnosti. Međutim, linijski i štabni odnosi su važni kao način života u organizaciji, a odnosi ovlašćenja pripadnika organizacije utiču na poslovanje preduzeća.
Po jednom široko prihvaćenom shvatanju linijskog i štabnog smatra se da su linijske one funkcije koje imaju direktan uticaj na postizanje ciljeva preduzeća. S druge strane, štabne funkcije su one koje pomažu linijskom osoblju da što efinasnije radi na postizanju tih ciljeva. Ljudi koji prihvataju to shvatanje gotovo uvek svrstavaju proizvodnju i prodaju (i ponekad finansije) u linijske funkcije, a nabavku, računovodstvo, kadrovske poslove, održavanje pogona i kontrolu kvaliteta u štabne funkcije.
Nesporazumi koji nastaju iz takvog shvatanja odmah su vidljivi. Tvrdi se na primer da nabavka samo pomaže pri postizanju glavnih ciljeva preduzeća jer, za razliku od proizvodnih delova kao što su bojenje ili sastavljanje delova, ona nije direktno neophodna. Da li je za postizanje ciljeva preduzeća nabavka zaista malo manje neophodna nego proizvodni delovi? Zar kompanija ne bi mogla da nagomila obojene ili sastavljene delove i da bude neko vreme obezbeđenih sa tim delovima, baš kao što bi neko vreme mogla i bez nabavke? Zar se ne bi moglo postaviti isto pitanje i za druge takozvana štabna odelenja i odelenja usluga kao što su računovodstvo, kadrovsko odelenje i održavanje pogona? Verovatno nema ničega što bi moglo potpunije da zaustavi zadovoljavajuću proizvodnju i prodaju većine proizvedenih dobara od nedostatka kontrole kvaliteta.
13.1 Priroda linijskih i štabnih odnosa
Preciznije i logički ispravno je shvatanje linijskog i štabnog da se u oba slučaja radi naprosto o odnosima. “Linijska ovlašćenja daju nadređenome područje ovlašćenja nad podređenim.”- (Smatra se da smanjivanjem formalnog ovlašćenja, ono mora da bude povećano uticajem.) – “Ona postoje u svim organizacijama kao neprekidna lestvica ili niz stepenica.” Prema tome, postoji skalarno načelo u organizaciji: što je jasnija linija ovlašćenja od najvišeg položaja u upravi preduzeća do svakog podređenog položaja, to će jasnija biti odgovornost za donošenje odluka i to efikasnija komunikacija u okviru organizacije. U mnogim velikim preduzećima ta lestvica je duga i složena ali, čak i u najmanjima, sama činjenica organizacije uvodi skalarno načelo.
Prema tome, iz skalarnog načela postaje očigledno da su linijska ovlašćenja odnos u kojem nadređeni direktno nadgleda podređenog - odnos ovlašćenja u direktnoj liniji ili lestvici.
Priroda štabnih odnosa je savetodavna. Funkcija ljudi u čisto štabnom svojstvu je da ispituju, istražuju i daju savete linijskim menedžerima.
13.2 Linijsko i štabno kao odnosi ili kao organizaciona podela?
Neki menedžeri i autori smatraju linije i štabove vrstama odelenja. Iako odelenje može da bude u pretežno linijskom ili pretežno štabnom položaju u odnosu na ostala odelenja, linijsko i štabno se razlikuje po odnosima ovlašćenja, a ne po tome šta ljudi rade.
Kad se pogleda organizaciona struktura kao celina, izbija na videlo opšti karakter linijskih i štabnih odnosa u celoj organizaciji. Neka su odelenja u svom odnosu prema celoj organizaciji pretežno štabna; drugi su prvenstveno linijska.
Iako je često pogodno, pa čak i ispravno da se nazove jedno odelenje linijskim, a drugo štabno, nisu njihove aktivnosti ono što karakteriše ta odelenja. Linijsko i štabno se karakteriše odnosima, a ne odelenjskim aktivnostima.
ZAKLJUČAK
Godinama unazad naučnici pokušavaju da daju odgovor na pitanja: kakvu ulogu ima menadžer i kakve atribute mora da poseduje. Najčešći odgovor na prvo pitanje je: menadžer je lider i kameleon sposoban i spreman čovek. Najčešći odgovor na drugo pitanje je: znanje, kreativnost, originalnost i smisao za organizovanje i motivisanje. Šeldrejk je razvio teoriju o morfogenom polju koje utiče na formiranje kluture jedne društvene zajednice, koja nama, i mnogim drugim zajednicama ne ide u prilog. Ono što se mora imati na umu jeste da svest jedne društvene zajednice, njeni običaji, moral i kultura utiču na formiranje i funkcionisanje menadžmenta kao procesa. Primera radi: japanski model menadžmenta, koji mnogi stručnjaci smatraju idelanim, ne funkcioniše svuda podjednako dobro kao u svojoj postojbini. Menadžer i menadžment moraju biti po meri društva: uskladjeni sa društvenim procesima i globalnim trendovima na optimalan način. Usklađivanje je veoma zahtevan zadatak, jer korenite promene uvek izazivaju otpor.
Thursday, January 7, 2010
POSLOVNO PRAVO TEMA: AKCIONARSKO DRUŠTVO
SEMINARSKI RAD IZ PREDMETA : POSLOVNO PRAVO
TEMA:
AKCIONARSKO DRUŠTVO
SADRŽAJ
Uvod 3
1. Kratak istorijat i suština akcionarstva 4
2. Akcionarsko društvo- pojam 6
3. Osnivanje akcionarskog društva 7
4. Otvoreno i zatvoreno društvo 9
5. Akcije i druge hartije od vrednosti 10
6. Dividende i druge isplate akcionarima 11
7. Organi akcionarskog društva 12
Zaključak 16
Literatura 17
UVOD
Akcionarsko društvo ili deoničarsko društvo je trgovačko društvo sa osnovnim kapitalom podeljenim na izvestan broj akcija sa jednakim iznosima. Akcionarsko društvo je pravno lice koje odgovara za svoje obaveze isključivo svojom imovinom. Pretečom savremenih akcionarskih društava smatra se Banka svetog Đorđa (it. Banco di San Giorgio), osnovana 1407. godine u Đenovi.
Akcionarsko društvo može biti otvorenog (javnog) ili zatvorenog tipa. Ako je preduzeće otvorenog tipa njegove akcije se vrednuju na berzi i preduzeće ima obavezu da javno prikazuje finansijske izveštaje. Vlasnici preduzeća su akcionari.
Organizacija akcionarskog društva je u velikoj meri propisana zakonima, a u pojedinostima njihovim statutima. Kupoprodaja akcija se vrši na tržištu kapitala:
1. na primarnom tržištu kapitala obavlja se plasman nove emisije akcija; učesnici na ovom tržištu su akcionarska društva koja izdaju novu emisiju akcija i finansijski posrednici (najčešće su to banke - investicione i poslovne);
2. na sekundarnom tržištu (berza akcija; eng. stock exchange, it. bursa) se kupuju i prodaju već izdate akcije; osnovni finansijski posrednici su brokeri i dileri;
3. na trećim tržištima posluju brokerske firme koje ne žele da plaćaju proviziju regularnim berzama; ova tržišta nisu javna i čine ih grupe preduzeća koja su manje više međusobno nezavisna.
Akcionarska društva u nazivu preduzeća imaju sufiks "a.d.
1. KRATAK ISTORIJAT I SUŠTINA AKCIONARSTVA
Razvoj akcionarstva počeo je veoma spontano, razvojem tržišta, tako da su prve emisije „akcija“ nastale polovinom XVI veka. Do tada su skupe trgovačke ekspedicije bile rezervisane samo za one imućne. Oni koji nisu imali dovoljno novca, umesto uzimanja kredita, emitovali su potvrde (preteče akcija) i tako prikupljali sredstva za sprovođenje skupih putovanja. Tako su kupci „potvrda“, preteče današnjih akcionara, postali i vlasnici robe koja treba da bude predmet trgovanja. Vlasnicima „akcija“ je ostalo da se nadaju očekujući dobar poslovni rezultat i tako ostvaren lični dobitak.
Smatra se da je prva firma koja je na ovaj način finsirala svoja putovanja, firma londonskog trgovaca Sebastijana Kaboa „Muscovy Company“ davne 1553 godine. Zbog rizičnosti poduhvata, Kabo je, umesto kreditnog zaduženja, odlučio da emituje akcije pojedinačne vrednosti od 25 funti i na taj način sakupi 6000 funti koje su bile potrebne za realizaciju ekspedicije kojom je želeo da pronađe severni morski put za Kinu. Sreća za akcionare, koji su na samom početku bili osuđeni na gubitak jer ne postoji severni morski put za Kinu, jeste što je Kebo nekako došao u kontakt sa Rusima i umesto trgovačkog sporazuma sa Kinom, potpisao sa ruskim carom Ivanom Groznim.
Druga trgovačka firma, mnogo veća i poznatija, koja je na ovaj način finansirala svoje pomorske ekspedicije bila je „The East Indian Company“. Ona je za 17 godina poslovanja emitovala akcije u vrednosti od 1.6 miliona funti. Prekookeanska trgovina se toliko razvila da su vlasnici akcija ostvarivali profit i do 40% godišnje. Karakteristično za obe firme je to što su vlasnici njihovih akcija bili u mogućnosti da ih prodaju mnogo pre povratkaekspedicije.
Do širenja akcionarstva dolazi u drugoj polovini XVIII veka, posredstvom industrujske revolucije, kada su posredstvom akcija prikupljen neophodna sredstva za osnivanje prvih preduzeća u industriji, što je bila inicijalna kapisla i za druge grane – saobraćaj, rudarstvo,finansije.
Jedan od osnovnih razloga začetka akcionarstva, odnosno emitovanja akcija, jeste prikupljanje manjih suma kapitala koje su se nalazile u više ruku, kako bi se ta sredstva koncentrisala radi finansiranja skupih projekata. Drugi razlog je što se akcijama premošćava vremenski period od ulaganja do profitiranja, odnosno, mogućnost dalje prodaje akcija. Glavna karakteristika akcija je u tome što kupovinom kupujem i udeo u vlasništvu firme sa svim rizicima i benefitima ali bez naše direktne odgovornosti. Takođe akcionari nikako ne mogu izgubiti više od onoga što su uložili, za razliku od duga gde je dužnik odgovoran cijelom svojom imovinom.
Danas je ovaj vid organizovanja i prikupljnja sredstava široko rasprostranjen, a akcionarska društva se dele na dve vrste, zatvorena ili privatne korporacije i otvorena ili javne korporacije. Zatvorena akcionarska društva se neretko sastoje od manjeg broja akcionara i postoje ograničenja u prometu akcija, a akcijama se ne trguje na berzi. Na drugoj strani se nalaze otvorena akcionarska društva gde ne postoji ograničenje u prometu i njihovim akcijama se slobodno trguje na berzanskom i vanberzanskom tržištu.
Jedan od razloga dominacije akcionarstva je i to što životni vek organizacije nije povezan sa životnim vekom vlasnika, što je slućaj kod nekih drugih oblika vlasničkih preduzeća. Takođe i lakši pristup finasnijskom tržištu i veće mogućnosti sakupljanja kapitala su odgovorne za njegovo održavanje i rast.
2. AKCIONARSKO DRUŠTVO- Pojam
Akcionarsko društvo je društvo koje osniva jedno ili više pravnih i/ili fizičkih lica u svojstvu akcionara radi obavljanja određene delatnosti pod zajedničkim poslovnim imenom, čiji je osnovni kapital utvrđen i podeljen na akcije. Akcionarsko društvo ima sledeća obelež ja:
1) to je društvo kapitala u kome nije bitno ko u njemu učestvuje s kapitalom nego je bitan ulog u osnovni kapital društva čija pravna sudbina nije vezana za lice koje ga je u društvo unelo (po pravilu ulog ostaje u društvu i kada se akcionari menja ju);
2) osnovni kapital (minimalni osnovni kapital društva određen je zakonom) podeljen je na akcije koje se, po pravilu, pravnim poslovima mogu prenositi sa jednog na drugo lice;
3) akcionar odgovara za obaveze društva do visine svog uloga a ne odgovara za obaveze društva svojom imovinom jer je imovina društva, kao i kod ostalih društava, odvojena od imovine akcionara;
4) srazmerno kapitalu koga ima u društvu (broju akcija) akcionar ima pravo na upravljanje i
5) akcionarsko društvo je ima svojstvo pravnog lica i za svoje obaveze odgovara svojom imovinom.
3. OSNIVANJE AKCIONARSKOG DRUŠTVA
Akcionarsko društvo osniva se ugovorom o osnivanju, a ako ga osniva jedan osnivač - odlukom o osnivanju. Oba osnivačka akta moraju biti sačinjena u pisanoj formi, a potpisi u ugovoru odnosno odluci o osnivanju overeni. Broj lica koja mogu zaključiti ugovor o osnivanju otvorenog akcionarskog društva nije ograničen. Akcionarsko društvo može imati i statut društva. Osnivački akt akci narskog društva sadrži naročito:
· puno ime i prebivalište fizičkih lica, odnosno poslovno ime i sedište pravnog lica svakog osnivača društva,
· poslovno ime i sedište društva, delatnost, označenje da li je društvo otvoreno ili zatvoreno,
· iznos osnovnog kapitala upisanog i uplaćenog i način njegovog unošenja, odnosno oblik u kome se unosi ulog,
· broj akcija i njihovu nominalnu vrednost, odnosno kod akcija koje nemaju nominalnu vrednost njihovu računovodstvenu vrednost,
· vrste i klase akcija koje je društvo ovlašćeno da izda kao i pravo akcija svake klase i druge podatke određene Zakonom.
Akcionarsko društvo može da ima statut. Statut, kao i njegove izmene i dopune, proizvode pravno dejstvo prema akcionarima od dana njegovog donošenja, ako statutom nije drukčije određeno.
Statut akcionarskog društva sačinjava se u pisanoj formi. Statutom se bliže uređuje poslovanje u akcionaskom društvu. U slučaju neusklađenosti osnivačkog akta i statuta društva primenjuje se osnivački akt društva.
Osnivači koji osnivaju akcionarsko društvo javnim putem obavezni su, u slučaju uspele emisije, da sazovu i održe osnivačku skupštinu u roku od 60 dana od dana isteka roka za upis akci ja utvrđenog u javnoj ponudi i prospektu. Sud u van parničnom postupku može, na zahtev osnivača koji poseduju najmanje 1/10 upisanih akcija, da produži rok za 30 dana za održavanje skupštine akcionara.
Osnivačka skupština saziva se pisanim pozivom svakom upisniku akcija uz koga se prilaže osnivački akt, izveštaj osnivača i ovlašćenih procenjivača i druge sastojke određene Zakonom. Svi upisnici potpuno uplaćenih akcija imaju pravo da učestvuju sa pravom glasa na osnivačkoj skupštini. Kvorum za održavaje osnivačke skupštine i pravovaljano odlučivanje je obična većina uplaćenih akcija koje daju pravo glasa o pitanjima iz njene nadležnosti.
Ako osnivači akcionarskog društva ne sazovu osnivačku skupštinu u roku od 60 dana, od isteka roka za upis akcija ili isteka još naknadnog sudskom odlukom produženog roka, odnosno ako osnivačka skupština nije održana u skladu sa Zakonom ili nije donela propisane odluke, smatra se da osnivanje društva nije uspelo. U tom slučaju osnivači odgovaraju solidarno upisnicima akcija za povraćaj uplaćenih iznosa.
Osnivačka skupština akcionarskog društva: utvrđuje da li su propisno upisane i uplaćene akcije, odnosno da li su unet nenovčani ulozi, u skladu sa Zakonom i osnivačkim aktom; bira prvog direktora društva, odnosno članove prvog upravnog odbora, ako to osnivači nisu izvršili u osnivačkom aktu i odlučuje i o ostalim pitanjima određenim u Zakonu.
4. OTVORENO I ZATVORENO DRUŠTVO
Akcionarsko društvo može biti zatvoreno i otvoreno. Ako u osnivačkom aktu nije navedena vrsta društva, akcionarsko društvo je otvoreno. Zatvoreno akcionarsko društvo je društvo čije se akcije izdaju samo njihovim osnivačima ili ograničenom broju drugih lica, u skladu sa zakonom. Ono može imati najviše 100 akcionara. Ako se broj akcionara zatvorenog društva poveća iznad 100 u perio dudužem od godinu dana to društvo postaje otvoreno društvo. Zatvoreno društvo ne može vršiti upis akcija javnom ponudom ili na drugi način nuditi svoje akcije javim putem. Ukoliko osnivačkim aktom ili statutom zatvorenog društva nisu određena ograničenja u prenosu akcija, smatra se da se akcije društva mogu slobodno prenositi.
Otvoreno akcionar ko društvo je ono koje učini, u vreme osnivanja ili nakon osnivanja, javni poziv za upis i uplatu akcija. Javni poziv vrši se javnom ponudom i prospektom u skladu sa Zakonom i zakonom kojim se uređuje tržište hartija od vrednosti. Osnivači koji osnivaju akcionarsko društvo javnim putem obavezni su, u slučaju uspele emisije, da sazovu i održe osnivačku skupštinu u roku od 60 dana od dana isteka roka za upis akcija utvrđenog u javnoj ponudi i prospektu.
5. AKCIJE I DRUGE HARTIJE OD VREDNOSTI
Akcionarsko društvo može izdavati obične (redovne) i preferencijalne (povlašćene) akcije. Ono ne može izdavati akcije na donosioca. Osnivači otvorenog društva, odnosno otvoreno akcionarsko društvo, upisuje emisije akcija i drugih hartija od vrednosti izdatih javnom ponudom, u skladu sa zakonom kojim se uređuje tržište hartija od vrednosti i aktima Komisije za hartije od vrednosti. Akcionarom u odnosu prema društvu i trećim licima smatra se lice koje je upisano u Centralni registar hartija od vrednosti, u skladu sa zakonom. Svaka obična akcija akcionarskog društva daje akcionaru ista prava, u skladu sa Zakonom, osnivačkim aktom i statutom društva, koja uključuju naročito: pravo pristupa pravnim aktima i drugim dokumentima i informacijama društva; pravo učešća u radu skupšti ne društva; pravo glasa u skupštini društva tako da jedna akcija uvek daje pravo na jedan glas; pravo na isplatu dividendi, posle isplate dividendi na sve izdate preferencijal ne akcije u punom iznosu: pravo učešća u raspodeli likvidacionog viška po likvidaciji društva, a nakon isplate poverilaca i akcionara bilo kojih preferencijalnih akci ja; pravo prečeg sticanja akcija iz novih emisija i zamenljivih obaveza; pravo raspolaganja akcijama svih vrsta u skladu sa zakonom. Obične akcije akcionarskog društva ne mogu se pretvarati u preferecijalne akcije ili druge harti e od vrednosti. Prava akcionara sa preferenacijalnim akcijama uključuju naročito prednosti u odnosu na obične akcije u pogledu prvenstva isplate divide di i prvenstva naplate kod likvidacije društva.
Akcionarsko društvo može emitovati osim akcija i druge harti je od vrednosti, uključujući i zamenljive obveznice i varante, ako osnivačkim aktom društva nije drukčije određeno.
6 . DIVIDENDE I DRUGE ISPLATE AKCIONARIMA
Akcionarsko društvo može odobriti plaćanje dividendi na svoje akcije godišnje u skladu sa odlukama redovne godišnje skupštine ili u bilo koje vreme između godišnjih skupština, osim ako osnivačkim aktom društva nije drukčije određeno.
Po usvajanju finansijskog izveštaja za prethodnu poslovnu godinu dobit te godine raspoređuje se sledećim redom:
1) za pokriće gubitaka prenesenih iz ranijih godina;
2) za zakonske rezerve;
3) za dividendu u skladu sa Zakonom;
4) za statutarne rezerve i druge rezerve, ako ih društvo utvrdi opštim aktom.
Dividende se mogu plaćati u novcu i u akcijama ili drugim hartijama od vrednosti društva ili akci jama tog društva u drugim društvima, kao i u drugoj imovini, osim ako je osnivačkim aktom društva drukčije određeno.
7. ORGANI AKCIONARSKOG DRUŠTVA
Zatvoreno akcionarsko društvo ima skupštinu akcionara, direk to ra ili upravni odbor, a može ima ti izvršni odbor, internog revizora ili odbor revizora.
Otvoreno akcionarsko društvo ima: skupštinu akcionara, upravni odbor (ima najmanje tri člana a najviše 15 članova), izvršni odbor (bira ih upravni odbor) i sekretara društva (bira ga upravni odbor društva), a može imati internog revizora, nadzoni odbor ili odbor revizora (ovi organi moraju postojati kod kotiranog društva).
SKUPŠTINA AKCIONARSKOG DRUŠTVA
Skupštinu akcionarskog društva čine akcionari. Svaki akcionar, u skladu sa statutom, lično ili preko punomoćnika ima pravo učestvovanja u radu skupštne akcionara, pravo glasa ako ima akcije sa pravom glasa, pravo podnošenja predloga i dobijanja odgovora u vezi sa pitanjem iz dnevnog reda, kao i pravo postavljanja pitanja u vezi sa dnevnim redom u skladu sa Zakonom.
Skupština može biti godišnja (redovna), vanredna i skupština po nalogu suda.
Godišnja skupština akcionara saziva se i održava jednom godišnje najkasnije u roku od tri meseca od dana podnošenja upravnom odboru finansijskih izvešta ja za svaku finansijsku godinu ili šest meseci posle završetka poslovne godine. Godišnja skupština održava se u sedištu društva (ako osnivačkim aktom nije drukči je određeno) na dan i u vreme utvrđeno osnivačkim aktom, odnosno odlukom upravnog odbora u skladu sa Zakonom i osnivačkim aktom.
Vanrednu sku štinu akcionara akcionarsko društvo može sazva ti i to:
1) na zahtev upravnog odbora ili bilo kog drugog lica koje je ovlašćeno osnivačkim aktom da sazove vanrednu skupštinu;
2) na zahtev likvidatora društva, ako je društvo u likvidaciji;
3) po pisanom zahtevu akcionara sa najmanje 10% akcija sa pravom glasa o pitanju predloženom za vanrednu skupštinu.
Vanredna skupština akcionarskog društva obavezno se saziva bez odlaganja, ako se kod izrade finansijskih izveštaja ili u drugim slučajevima utvrdi da akcionarsko društvo posluje sa gubitkom koji ne prelazi iznos od 50% osnovnog kapitala.
Vanredna skupšti na akcionara zatvorenog akcionarskog društva održava se i bez sazivanja i objavljivanja dnevnog reda u skladu sa ovim zakonom ako joj prisustvuju svi akcionari sa pravom glasa i ako se nijedan akcionar tome ne protivi, ako osnivačkim aktom i statutom nije drukčije određeno.
Skupština po nalogu suda održava se u sluča ju da godišnja skupšti na akcionarskog društva nije održana u propisanom roku. U tom slučaju nadležni sud u vanparničnom postupku može naložiti njeno održavanje na zahtev akcionara koji ima pravo da prisustvuje i da glasa na godišnjoj skupštini ili direktora, odnosno člana upravnog odbora društva. Sud ima ovlašćenje da imenuje privremenog zastupnika sa ovlašćenjem da sazove i predsedava sednici skupštine i utvrdi mesto i datum održavanja, kao i dnevni red sednice u skladu sa Zakonom.
UPRAVNI ODBOR, IZVRŠNI ODBOR I DIREKTOR
Zatvoreno akcionarsko društvo ima direktora ili upravni odbor. Otvoreno akcionarsko društvo ima upravni odbor. Broj član va upravnog odbora otvorenog akcionarskog društva utvrđuje se osnivačkim aktom. U otvorenom akcionarskom dru štvu upravni odbor ima najmanje tri člana i najviše 15 članova. Članovi upravnog odbora akcionarskog društva:
1) biraju se od strane akcionara na svakoj godišnjoj skupštini, i
2) mogu se birati od strane akcionara na bilo kojoj vanrednoj skupštini koja je sazvana radi tog izbora.
Mandat direktora ili članova upravnog odbora akcionarskog društva, uključujući i članove koji se biraju za upražnjeno mesto člana, ističe na prvoj sledećoj godišnjoj skupštini nakon njihovog izbora. Upražnjeno mesto u upravnom odboru popunjava se kooptacijom na prvoj narednoj sednici odbora, ako osnivačkim aktom ili statutom društva nije drukčije određeno. Upravni odbor, većinom od ukupnog broja članova, bira predsednika upravnog odbora akcionarskog društva, ako osnivačkim aktom ili statutom nije određena druga većina. Upravni odbor akcionarskog društva može da razreši i izabere novog predsednika u bilo koje vreme.
Upravni odbor akcionarskog društva nadležan je naroč to za odlučivanje o pitanjima koja se odnose na
1) kontrolu tačnosti finansijskih izveštaja i informacija;
2) upravljanje razvojem društva i strategijom i nadziranjem izvršnih direktora i administracije društva;
3) utvrđivanje ili odobravanje poslovnog plana društva;
4) sazivanje sednice skupštine akcionara i utvrđivanje predloga dnevnog reda;
5) davanje i opoziv prokure.
Upravni odbor odlučuje o drugim pitanjima i obavlja ostale poslove propisane Zakonom i određene osnivačkim aktom i statutom društva.
Otvoreno akcionarsko društvo ima izvršni odbor. Zatvore no akcionarsko društvo može imati izvršni odbor. Upravni odbor bira članove izvršnog odbora -izvršne direktore i generalnog direktora akcionarskog društva. Generalni direktor akcionarskog društva je predsednik izvršnog odbora. Nadležan je: da saziva sednice izvršnog odbora i predsedava njima, organizuje njegov rad i stara se o vođenju zapisnika sa tih sednica i da zastu pa akcionarsko društvo posle registracije i objavljivanja registracije bez posebnog punomoćja.
NADZORNI ODBOR, INTERNI REVIZOR I ODBOR REVIZO RA
Osnivačkim aktom ili statutom otvorenog akcionarskog društva može se odrediti, a kod kotiranog akcionarskog društva mora se odred ti, da društvo ima internog revizora, nadzorni odbor ili odbor revizora.
Nadzorni odbor je obavezan organ u akcionarskim društvima koja obavljaju delatnost za koju je to propisano posebnim zakonom. Osnivačkim aktom ili statutom zatvorenog akcionarskog društva može se odrediti da društvo ima internog revizora ili odbor revizora. Nadzorni odbor ili odbor revizora imaju najmanje tri člana. Broj članova nadzornog odbora ili odbora revizora mora biti neparan. Interni revizor je fizičko lice. Predsednika i članove nadzornog odbora akcionarskog društva bira skupština akcionara, osim prvih članova koji se određuju osnivačkim aktom društva.
Članovi nadzornog odbora akcionarskog društva ne mogu biti članovi upravnog odbora društva, a svi članovi nadzornog odbora moraju da ispunjavaju uslove propisaneZakonom.
Internog revizora i članove odbora revizora akcionarskog društva bira upravni odbor iz reda nezavisnih članova upravnog odbora akcionarskog društva. Ako upravniodbor nema takve članove ili nema dovoljan broj, nedostajući broj bira skupština društva. Prvi interni revizor i članovi odbora revizora određuju se osnivačkim aktom ili posebnom odlukom osnivača. Interni revizor i članovi odbora revizora akcionarskog društva razrešavaju se na isti način na koji su i birani. Lica koja se biraju za revizora moraju da ispunjavaju uslove propisane zakonom.
Nadzorni odbor, interni revizor i odbor revizora akcionarskog društva nadležni su da izveštavaju skupštinu akcionara o sledećem:
1) računovodstvenoj praksi, izveštajima i praksi finansijskog izveštavanja društva i njegovih povezanih društava;
2) usklađenosti poslovanja društva sa zakonskim i drugim zahtevima regulatornih tela;
3) kvalifikovanosti, nezavisnosti i sposobnosti nezavisnog revizora društva;
4) ugovorima sklopljenim između društva i članova upravnog odbora društva, kao i sa
povezanim licima
Akcionarsko društvo ima revizora čiji su položaj i ovlašćenja utvreni zakonom kojim se uređuje računovodstvo i revizija. Revizor akcionarskog društva obaveštava se, istovremeno sa obaveštavanjem akcionara društva, o održavanju skupštine akcionara ili odlučivanju bez sednice radi učestvovanja u radu skupštine u skladu sa statutom i zakonom.
SEKRETAR AKCIONARSKOG DRUŠTVA
Otvoreno akcionarsko društvo ima sekretara, koga bira upravni odbor društva. Mandat sekretara otvorenog akcionarskog društva utvrđuje se statutom. Sekretar akcionarskog društva je odgovoran za vođenje knjiga akcionara, za pripremu sednica i vođenje zapisnika skupštine akcionara i sednica upravnog odbora, izvršnog odbora i nadzornog odbora društva, registra zapisnika sednica skupštine akcionara, registra zapisnika sednica upravnog odbora i nadzornog odbora društva i čuvanje dokumenata utvrđenih Zakonom i statutom akcionarskog društva, osim finansijskih izveštaja. Sekretar otvorenog akcionarskog društva odgovoran je za organizovanje rada i praćenje izvršavanja odluka skupštine akcionara, upravnog odbora i nadzornog odbora društva.
ZAKLJUČAK
Ovaj oblik organizacije ima brojne prednosti po pitanju početnog finansiranja preduzeća jer omogućava da se dosta kapitala prikupi iz većeg broja manjih uloga. Vlasnici akcija - akcionari na osnovu svog udela u kapitalu preduzeća imaju tri grupe prava:
· pravo na dividendu (deo profita koji se isplaćuje akcionarima)
· pravo učestvovanja u odlučivanju (odnosi se na izbor uprave preduzeća)
· pravo na deo likvidacione mase u slučaju likvidacije preduzeća
Postoje i druge prednosti akcionarkih društava zbog kojih ona i predstavljaju dominantan oblik ogranizacije preduzeća i zbog čega upravo ta preduzeća raspolažu najvećim delom svetskog kapitala. Među najvažnijima je ograničena odgovornost akcionara. Naime, vlasnici akcija materijalno odgovaraju za rezultate poslovanja preduzeća samo do vrednosti njihovih akcija i ta vrednost je najviše što mogu izgubiti ukoliko preduzeće ne posluje dobro. Akcionari ne odgovaraju celokupnom imovinom za eventualne obaveze i dugove preduzeća, već samo kapitalom uloženim u preduzeće. Još jedna od prednosti je i profesionalni menadžment koji najčešće rukovodi akcionarskim društvom i odgovara akcionarima, čime se postiže razdvojenost uprave od vlasništva.
LITERATURA
1. Osnovi prava, Prof. dr Dragan M. Mitrović, Beograd, Univerzitet Singidunum, 2008.
2. Simić dr Milić, Trifković dr Miloš: Poslovno pravo – osnove prava i obligacija,
privredna/trgovačka društva, Ekonomski fakultet, Sarajevo, 1999
Subscribe to:
Posts (Atom)
